يُورپ ۾ وڌندڙ يھوديت ۽ سامي مخالف سوچ

يورپي کنڊ هن وقت هڪ اهڙي سماجي ۽ سياسي تبديليءَ مان گذري رهيو آهي، جنهن جا اثر اتي رهندڙ مختلف گروهه محسوس ڪري رهيا آهن. گذريل ڪجهه سالن کان يورپ جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ مقامي قومپرستي ۽ مذهبي سڃاڻپ جي حوالي سان هڪ نئين بحث جنم ورتو آهي. اها بحث هاڻي رڳو ايوانن تائين محدود ناهي رهي، پر عوامي رِوين ۾ به ان جا واضح اثر نظر اچڻ لڳا آهن.

يورپ، جيڪو گذريل ڪجهه ڏهاڪن کان انساني حقن، مذهبي رواداري ۽ سيڪيولر قدرن جو علمبردار رهيو آهي، هن وقت هڪ خطرناڪ نظرياتي موڙ تي بيٺو نظر اچي ٿو. ٻي عالمي جنگ جي تلخ يادن ۽ هولوڪاسٽ جي هيبتناڪ داستانن کان پوءِ، يورپي سماج اها قسم کنئي هئي ته "هاڻي ٻيهر ڪڏهن به ائين نه ٿيندو." پر 2026 جي شروعاتي مهينن تائين پهچندي، يورپ جي گهٽين، ايئرپورٽن ۽ پارليامينٽن مان هڪ ڀيرو ٻيهر يھوديت يا ساميت دشمني (Antisemitism) جي گهري گونج ٻڌڻ ۾ اچي رهي آهي.

هيءَ رڳو ڪا جذباتي لهر ناهي، پر انگ اکر ٻڌائين ٿا ته يورپ ۾ هڪ ڀيرو ٻيهر نسل پرستي ۽ مذهبي تعصب جو جن بوتل مان ٻاهر نڪري آيو آهي. خاص ڪري آڪٽوبر 2023 جي غزه جنگ کان پوءِ، يورپ جي مختلف ملڪن ۾ يھودي برادرين خلاف نفرت آميز واقعن ۾ سوين سيڪڙو اضافو ٿيو آهي. جنهن آزاديءَ سان اڄ يورپ جي مرڪزي شهرن ۾ انتهاپسند نعرا هنيا وڃن ٿا، تنهن عالمي مبصرن کي حيران ڪري ڇڏيو آهي.

ان وڌندڙ نفرت جو هڪ بدترين ۽ تازو مظهر پولينڊ جي ڪراڪوف ايئرپورٽ تي ڏسڻ ۾ آيو. جنوري 2026 جي پڇاڙيءَ ۾، جڏهن سڄي دنيا هولوڪاسٽ جي قربانين کي ياد ڪري رهي هئي، تڏهن جان پال II انٽرنيشنل ايئرپورٽ تي هڪ مقامي پولش مسافر پاران عبادت ۾ مصروف "ھڪ ربِي" يھودي سياحن جي هڪ گروهه کي نه صرف هراسان ڪيو ويو پر کين جسماني طور تي ڌڪا به ڏنا ويا. وائرل ٿيل وڊيو ۾ پولينڊ جو اهو مقامي شخص رڙيون ڪندي چئي رهيو هو ته: "هي پولينڊ آهي، اسرائيل ناهي، هتان نڪري پنهنجي ملڪ وڃو، اسان کي هتي توهان جي ضرورت ناهي!

ذريعو: https://x.com/i/status/2028438191565316134

پولينڊ جي سينٽر فار پبلڪ اوپينين ريسرچ (CBOS) پاران فيبروري 2026 ۾ ڪيل سروي مطابق، اٽڪل 40 سيڪڙو پولش عوام يھودين لاءِ ناپسنديدگي جو کليل اظهار ڪيو آهي. ياد رهي ته يھوديت مخالف واقعن ۾ آڪٽوبر 2023 کان پوءِ حيرت انگيز طور تي 800 سيڪڙو تائين اضافو رپورٽ ٿيو آهي.

سياسي ميدان ۾ به صورتحال ڪا گهڻي مختلف ناهي. ساڄي ڌر جي سياستدانن، جهڙوڪ گريگورز برائون، هولوڪاسٽ کان انڪار ۽ يھودين خلاف قديم مذهبي الزامن کي ٻيهر زنده ڪري عوامي جذبات کي ڀڙڪائڻ شروع ڪيو آهي. "پولينڊ رڳو پولش ماڻهن لاءِ آهي" جهڙا نعرا هاڻي سرعام پارليامينٽ جي ٻاهر ٻڌڻ ۾ اچن ٿا.

جيتوڻيڪ وزيراعظم ڊونلڊ ٽسڪ جي موجوده حڪومت 2025-2030 لاءِ هڪ قومي حڪمت عملي ذريعي هن لهر کي روڪڻ جي ڪوشش ڪري رهي آهي ۽ مذهبي رواداري جي پرچار ڪندڙ ادارن کي ٻيهر فعال ڪيو پيو وڃي، پر سوال اهو آهي ته ڇا سرڪاري پاليسيون ان گهري نفرت جو مقابلو ڪري سگهنديون جيڪا هاڻي عام ماڻهوءَ جي ذهنيت جو حصو بڻجي رهي آهي؟

صرف پولينڊ ۾ 2012 ۾ 21، 2013 ۾ 25، 2014 ۾ 39، 2015 ۾ 167، 2016 ۾ 101، 2017 ۾ 73، 2018 ۾ 179، 2019 ۾ 128، 2020 ۾ 81، 2021 ۾ 11 ۽ 2022 ۾ 130 يھودين سان اظھار نفرت جا واقعا رڪارڊ ڪيا ويا.

ذريعو: https://fra.europa.eu/sites/default/files/fra_uploads/fra-2023-antisemitism-update-2012-2022_en.pdf

هن وڌندڙ سوچ جا ڪارڻ: ڇا يورپ ماضيءَ ڏانهن موٽي رهيو آهي؟

سوال اهو پيدا ٿئي ٿو ته آخر يورپ جي هڪ وڏي حصي ۾ هيءَ سوچ ٻيهر ڇو جنم وٺي رهي آهي؟ ڪجهه تجزيه نگارن جو خيال آهي ته يورپ ۾ "قومپرستي" (Nationalism) جي اها لهر ماضيءَ جي نازي سوچ جي ياد تازي ڪري رهي آهي، جتي پهرين مذهبي يا نسلي گروهن کي نشانو بڻايو ويندو هو ۽ پوءِ ان کي سياسي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. پر موجوده دور ۾ ان جا سبب وڌيڪ پيچيده آهن.

مقامي يورپي ماڻهن جي هن وڌندڙ نفرت جي پٺيان ڪجهه اهڙا عوامل به آهن، جن ۾ يھودي برادريءَ جي پنهنجي ڪردار ۽ موجوده عالمي صورتحال کي به بحث هيٺ آندو وڃي ٿو.
ٻٽي وفاداري جو تاثر: يورپ جي مقامي ماڻهن ۾ اهو احساس وڌي رهيو آهي ته اتي رهندڙ يھودي برادري پنهنجي رهائشي ملڪ (جهڙوڪ پولينڊ يا فرانس) جي ڀيٽ ۾ اسرائيل سان وڌيڪ وفادار آهي. غزه جي تڪرار دوران جڏهن يورپي يھودين پاران اسرائيلي فوجي ڪاررواين جي کليل حمايت ڪئي وئي، ته ان سان مقامي يورپين ۾ اها سوچ پيدا ٿي ته هي ماڻهو ملڪي مفادن کان وڌيڪ پنهنجي مذهبي رياست کي اهميت ڏين ٿا.

اسرائيلي سياست جا اثر: پولينڊ ۾ "الٽرا آرٿوڊوڪس" (Haredi) يھودين جا ڪجهه گروهه جڏهن پنهنجي مذهبي لباس ۽ روايتن سان سفر ڪن ٿا، ته اهي اڪثر ڪري مقامي قانونن يا سماجي آداب کان هٽي ڪري پنهنجي مذهبي اصولن تي سختي سان عمل ڪن ٿا. ڪراڪوف ايئرپورٽ جهڙن واقعن ۾ اڪثر اهي شڪايتون به سامهون آيون آهن ته ڪجهه گروهه عوامي جڳهن تي رڳو پنهنجي مذهبي ضرورتن کي ترجيح ڏين ٿا، جنهن کي مقامي ماڻهو پنهنجي "ثقافتي غلبي" (Cultural Dominance) طور ڏسن ٿا.

گريگورز برائون جهڙن سياستدانن جا دليل: پولش سياستدان اڪثر اهو الزام لڳائيندا آهن ته يھودي تنظيمون پولينڊ تي هولوڪاسٽ جي نالي تي "تاريخي بليڪ ميلنگ" ڪن ٿيون ته جيئن مالي فائدا يا ملڪيتون حاصل ڪري سگهجن. اهڙا بيان عوام ۾ اهو تاثر پيدا ڪن ٿا ته يھودي برادري پنهنجي تاريخ کي هڪ "هٿيار" طور استعمال ڪري رهي آهي.

پراپرٽي ۽ معاوضي جا تڪرار: پولينڊ ۾ ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ڇڏيل ملڪيتن جي واپسيءَ بابت يھودي تنظيمن جا سخت مطالبات به مقامي ماڻهن ۾ بي چيني پيدا ڪن ٿا. مقامي ماڻهن کي لڳي ٿو ته انهن جي ابن ڏاڏن کان حاصل ڪيل زمينون هاڻي قانوني جنگ ذريعي کسيون پيون وڃن.

ڇا يورپ نازي سوچ ڏانهن واپس وڃي رهيو آهي؟ اهو چوڻ وقت کان اڳ هوندو، پر اهو واضح آهي ته يورپي عوام هاڻي پنهنجي سڃاڻپ ۽ وسيلن بابت وڌيڪ حساس ٿي ويو آهي. يھودي برادري جي ڪجهه گروهن پاران پنهنجي مذهبي ۽ سياسي سڃاڻپ کي مقامي سماج جي مٿان رکڻ واري عمل، هن نفرت کي ٻارڻ مهيا ڪيو آهي.

ڪراڪوف ايئرپورٽ تي ٿيندڙ يھودين سان بدتميظي هجي يا پارليامينٽ ۾ ٿيندڙ تقريرون، اهي سڀ ان ڳالهه جي علامت آهن ته يورپ جو سماجي ڍانچو هاڻي پنهنجي اڳوڻي "برداشت" واري صورتحال ۾ ناهي رهيو. هي هڪ اهڙو تڪرار آهي جنهن جا ٻئي پاسا پنهنجي پنهنجي جاءِ تي سخت موقف رکن ٿا، ۽ ان جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ نفرت جا پاڇا سڄي خطي تي گهرا ٿي رهيا آهن.

يھودين سان اظھار نفرت ۾ يورپ ۾ سرفھرست فرانس جو ملڪ آھي، جتي حڪومت طرفان يھودين جي تحفظ جي لاءِ ھر ممڪن قانون پاس ٿيل ھُئڻ باوجود اُتان جي عوام ۾ يھودين جي لاءِ ھڪ الڳ ۽ عجيب رويو آھي. جتي فرانس ۾ اٽڪل ساڍا چار لک يھودي رھن ٿا، پر اُتي ئي سڀ کان وڌيڪ واقعا رپورٽ ٿيا آھن. فرانس ۾ کاٻي ڌر (Far-left) ۽ مسلمان مهاجرن جي ڪجهه حلقن سان گڏوگڏ هاڻي مقامي ساڄي ڌر جا ماڻهو به اسرائيلي پاليسين جي ڪري مقامي يھودين کي نشانو بڻائين ٿا. 2026 ۾ فرانس جي مختلف شهرن ۾ يھودي اسڪولن ۽ عبادت گاهن جي ٻاهر احتجاج ۽ بدتميظي جا واقعا ڪنهن به ٻئي يورپي ملڪ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آهن.

2026 ۾ فرانس جي مختلف شهرن ۾ يھودي اسڪولن ۽ عبادت گاهن جي ٻاهر احتجاج ۽ بدتميظي جا واقعا ڪنهن به ٻئي يورپي ملڪ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آهن. جرمنيءَ ۾ "Alternative for Germany" (AfD) جهڙيون پارٽيون قومپرستي کي هٿي ڏئي رهيون آهن، جنهن ڪري عام ماڻهو هاڻي کلي عام يھودين خلاف ڳالهائڻ کي پنهنجو حق سمجهي ٿو. جون 2024 جي هڪ سروي ۾ ڏٺو ويو ته جرمني ۾ سام دشمني تمام گهڻي هئي، جنهن ۾ "انتهائي تشدد" جي وڏي مقدار جو حوالو ڏنو ويو، جنهن ۾ گذريل سال جي مقابلي ۾ سام دشمني جي واقعن ۾ 83 سيڪڙو واڌ ٿي. صرف 2023 ۾، وفاقي پوليس پاران 5,164 سام دشمني جا واقعا رڪارڊ ڪيا ويا. ان کان علاوه، جرمني جي فيڊرل ايسوسيئيشن آف ڊپارٽمينٽس فار ريسرچ اينڊ انفارميشن آن اينٽيسميٽزم (RIAS) رپورٽنگ ۽ سپورٽ نيٽ ورڪ جي مطابق، 7 آڪٽوبر 2023 کان وٺي، جرمني ۾ روزانو سراسري طور تي 32 سام دشمني جا واقعا ٿيا آهن، جيڪي 2022 ۾ سراسري طور تي ست هئا. RIAS جي هڪ الڳ رپورٽ موجب، 2024 جي پهرين اڌ دوران صرف برلن ۾ 1,383 سام دشمني جا واقعا رڪارڊ ڪيا ويا. اهو سراسري طور تي روزانو ست کان اٺ واقعا آهي. دستاويز شروع ٿيڻ کان وٺي اهو هڪ سال ۾ برلن ۾ رپورٽ ٿيل سام دشمني جي واقعن جو سڀ کان وڏو تعداد آهي.

يورپ جو عام ماڻهو سمجهي ٿو ته وڏا بئنڪر ۽ مالياتي نظام يھودي سرمائيدارن جي هٿ ۾ آهي، جيڪو انهن جي معاشي بدحالي جو سبب آهي. يورپي عوام اسرائيل جي غزه پاليسين کي ناپسند ڪري ٿو ۽ ان جو غصو پنهنجي ملڪ ۾ رهندڙ يھودين تي ڪڍي ٿو. مقامي ماڻهن کي لڳي ٿو ته يھودي برادري "الڳ ٿلڳ" (Ghettoized) رهي ٿي ۽ مقامي يورپي ثقافت ۾ رلڻ ملڻ بدران پنهنجي مذهبي سڃاڻپ تي وڌيڪ زور ڏئي ٿي. يھودي شريعت ۾ عام يھودين جي لاءِ روزاني معمولات جا اھڙا سخت قانون آھن جيڪي کين يورپ جي مقامي ڪلچر کان پري رکن ٿا. يھودي اڪثر ڪري ٻين مذهبن جي ماڻهن سان گڏ کائڻ پيئڻ يا انهن جي سماجي تقريبن ۾ مڪمل طور شريڪ نه ٿي سگهندا آهن، جنهن ڪري مقامي ماڻهو کين "الڳ ٿلڳ" سمجهندا آهن. يھودي اڪثر ڪري ٻين مذهبن جي ماڻهن سان گڏ کائڻ پيئڻ يا انهن جي سماجي تقريبن ۾ مڪمل طور شريڪ نه ٿي سگهندا آهن، جنهن ڪري مقامي ماڻهو کين "الڳ ٿلڳ" سمجهندا آهن. ماضيءَ ۾ يورپي ملڪن (خاص ڪري پولينڊ ۽ جرمني) ۾ يھودين کي مجبور ڪيو ويندو هو ته هو شهر جي مخصوص حصن "گيٽوز" ۾ رهن. جيتوڻيڪ هاڻي اهي قانون ناهن، پر اها تاريخي عادت اڃا به موجود آهي. هو اڄ به پنهنجي عبادت گاهن (Synagogues) ۽ مخصوص اسڪولن جي ويجهو گروهه جي صورت ۾ رهڻ کي ترجيح ڏين ٿا، جنهن ڪري هو مقامي يورپي سماج جو حصو نٿا بڻجي سگهن. 19هين صديءَ کان پوءِ صهيونيت جي لهر يھودين ۾ اهو احساس وڌايو ته سندن اصل وطن يورپ ناهي پر "اسرائيل" آهي. جڏهن ڪا برادري پنهنجي رهائشي ملڪ کي عارضي ۽ ڪنهن ٻي سرزمين کي پنهنجي اصل منزل سمجهندي آهي، ته اها مقامي تهذيب ۽ تمدن ۾ ڪڏهن به مڪمل طور جذب ناهي ٿي سگهندي. تاريخي طور تي يورپي عيسائي سماج به يھودين کي ڪڏهن کليل دل سان قبول نه ڪيو. کين "عيسيٰ جو قاتل" يا "سود خور" جهڙن لقبن سان نوازيو ويو. جڏهن هڪ سماج مسلسل ڪنهن گروهه کي "اجنبي" قرار ڏيندو رهندو، ته اهو گروهه دفاعي طور تي پنهنجي الڳ سڃاڻپ کي وڌيڪ مضبوطيءَ سان پڪڙيندو آهي. يھودين جو يورپي ڪلچر ۾ زم نه ٿيڻ صرف هڪ پاسي جي غلطي ناهي. هي هڪ ٻه طرفو عمل رهيو آهي: يھودين پنهنجي مذهبي ۽ نسلي سڃاڻپ کي بچائڻ لاءِ الڳ ٿلڳ رهڻ کي ترجيح ڏني، ۽ يورپي سماج پنهنجي تعصب جي ڪري کين ڪڏهن پنهنجو نه بڻايو. اها ئي "اجنبيت" اڄ 2026 ۾ به پولينڊ، جرمني، اسپين يا فرانس جي گهٽين ۾ نظر اچي ٿي، جتي مقامي ماڻهو کين هزار سال رهڻ باوجود "غير" سمجهن ٿا.