بقاع جي جنگ: ايران جو ائٽمي پروگرام ۽ عالمي طاقتن جا خدشا

ايران دنيا جي انهن چند ملڪن مان آهي، جن جي تاريخ هزارين سال قديم آهي. قديم "فارس جي سلطنت" (Persian Empire) پنهنجي دور ۾ دنيا جي سڀ کان وڏي ۽ طاقتور رياست رهي آهي، جنهن جون حدون ايشيا کان وٺي يورپ ۽ آفريڪا تائين پکڙيل هيون. ايراني ماڻهو پنهنجي تهذيب، ادب، فن ۽ علم تي تمام گهڻو فخر ڪندا آهن. تاريخي طور تي ايران هميشه هڪ آزاد ۽ خودمختار رياست رهيو آهي، جنهن ڪڏهن به ٻاهرين غلامي مڪمل طور تي قبول نه ڪئي.

1979ع جي اسلامي انقلاب کان اڳ، ايران "شاهه ايران" جي دور ۾ هڪ جديد ۽ اولهه جي ملڪن جو ويجهو اتحادي هو. پر انقلاب کان پوءِ، ايران پنهنجي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ هڪ وڏي تبديلي آندي ۽ "نه اولهه، نه اوڀر" (Neither West, nor East) جو نعرو هنيو. ايران جي هيءَ تاريخي حيثيت کيس اڄ به هڪ "علاقائي طاقت" طور بيهڻ جو حوصلو ڏئي ٿي، ڇاڪاڻ ته ايراني قيادت سمجهي ٿي ته سندن ملڪ ڪنهن به صورت ۾ ٻين طاقتن جي اثر هيٺ رهڻ لاءِ نه بڻيو آهي.

ايران جي ائٽمي پروگرام جي شروعات 1950ع جي ڏهاڪي ۾ آمريڪا جي مدد سان ٿي هئي. ان وقت جي آمريڪي صدر آئزن هاور "ايٽمز فار پيس" پروگرام تحت ايران کي پهريون ري ائڪٽر فراهم ڪيو هو، ڇاڪاڻ ته تڏهن شاهه ايران آمريڪا جو سڀ کان ويجهو اتحادي هو. پر 1979ع جي اسلامي انقلاب کان پوءِ، جڏهن ايران جي قيادت آمريڪا کي "وڏو شيطان" قرار ڏنو، ته هي پروگرام اولهه جي ملڪن لاءِ شڪ جو باعث بڻجي ويو. ايران جو موقف رهيو آهي ته هو رڳو توانائي، زراعت ۽ طبي مقصدن لاءِ ائٽمي طاقت حاصل ڪرڻ چاهي ٿو، پر عالمي برادريءَ کي هميشه اها ڳڻتي رهي آهي ته ايران لڪ ڇپ ۾ بم ٺاهڻ جي ڪوشش ڪري رهيو آهي. 2000ع جي شروعات ۾ جڏهن ايران جي لڪيل ائٽمي مرڪزن (جهڙوڪ نطنز ۽ اراڪ) جو انڪشاف ٿيو، ته عالمي پابندين جو هڪ اڻ کٽ سلسلو شروع ٿيو.

موجوده اسٽيج تي، ايران يورينيم جي غني سازي (Enrichment) ۾ اهڙي مقام تي پهچي چڪو آهي جنهن کي "بريڪ آئوٽ ٽائيم" چيو وڃي ٿو. عالمي اداري IAEA جي تازي رپورٽن موجب، ايران وٽ 60 سيڪڙو تائين پاڪ ڪيل يورينيم جو وڏو ذخيرو موجود آهي. فني ماهرن جو چوڻ آهي ته 60 سيڪڙو کان 90 سيڪڙو (هٿيارن جي درجي جو يورينيم) تائين پهچڻ لاءِ هاڻي ايران کي ڪنهن وڏي ٽيڪنيڪي رڪاوٽ جو سامنا ناهي. ايران وٽ سوين جديد IR-6 سينٽري فيوجز آهن جيڪي تمام تيزيءَ سان ڪم ڪن ٿا. اڄ ايران رڳو هڪ سياسي فيصلي جي فاصلي تي آهي ته هو پاڻ کي هڪ ائٽمي طاقت طور ظاهر ڪري. هن وقت ايران جا سڀ کان اهم مرڪز جبلن جي اندر اونهائيءَ ۾ بڻيل آهن، جتي روايتي بمباريءَ سان نقصان پهچائڻ ناممڪن آهي.

نيوڪليئر بم خلاف فتوا: اخلاقي ۽ اسٽريٽجڪ حيثيت

ايران جي سياسي ۽ مذهبي نظام ۾ "سپريم ليڊر" جو فيصلو آخري ۽ مذهبي طور تي لازمي هوندو آهي. اڳوڻي سپريم ليڊر، آيت الله علي خامنه اي، 2000ع جي ڏهاڪي ۾ هڪ اهم تاريخي فتوا جاري ڪئي هئي. هن فتوا ۾ واضح طور بيان ڪيو ويو هو ته "هر قسم جي ائٽمي، ڪيميائي ۽ حياتياتي هٿيارن جي تياري، ذخيرو اندوزي ۽ استعمال اسلامي شريعت موجب حرام آهي." ايران هن فتوا کي هميشه پنهنجي دفاع ۾ پيش ڪيو آهي ته جيئن عالمي برادريءَ کي يقين ڏياري سگهجي ته ايران بم ٺاهڻ جو ارادو نٿو رکي. ايراني اختيارين جو چوڻ آهي ته جڏهن هڪ مذهبي اڳواڻ فتوا ڏئي ڇڏي، ته اها ڪنهن به قانون کان وڌيڪ اهميت رکي ٿي.

بهرحال، مغربي ملڪ ۽ اسرائيل هن فتوا کي شڪ جي نگاهه سان ڏسندا آهن. انهن جو دليل آهي ته سياست ۾ "تقیه" (حڪمت عملي تحت حقيقت کي لڪائڻ) جي گنجائش موجود آهي ۽ ايران ضرورت پوڻ تي پنهنجو موقف بدلائي سگهي ٿو. اسرائيلي انٽيليجنس دعويٰ ڪندي رهي آهي ته ايران وٽ اهڙا لڪيل دستاويز آهن جيڪي ثابت ڪن ٿا ته ايران جو مذهبي رخ رڳو عالمي دٻاءُ کان بچڻ لاءِ هڪ پردو آهي. تازو ايران جي ڪجهه سياسي اڳواڻن جا اهڙا بيان به سامهون آيا آهن ته جيڪڏهن ايران جي بقا کي خطرو ٿيو ته هو پنهنجي "دفاعي ڊاڪٽرين" تي نظرثاني ڪري سگهن ٿا. هي صورتحال ظاهر ڪري ٿي ته اها فتوا اڄ به هڪ وڏو بحث آهي، جنهن تي ايران جو سڄو سفارتي موقف بيٺل آهي.

عرب ملڪن جا خدشا: هڪ علائقائي سرد جنگ

عرب ملڪ، خاص ڪري سعودي عرب، گڏيل عرب امارات ۽ بحرين، ايران جي نيوڪليئر پروگرام کي رڳو هڪ فوجي خطرو نه پر پنهنجي سياسي ۽ مذهبي اثر رسوخ لاءِ چئلينج سمجهن ٿا. عرب ملڪن کي ڊپ آهي ته جيڪڏهن ايران ائٽمي طاقت بڻجي ويو ته وچ اوڀر ۾ طاقت جو توازن مڪمل طور تي ايران جي حق ۾ هليو ويندو. انهن جو سڀ کان وڏو خدشو ايران جي "مداخلت واري پاليسي" آهي. عرب ملڪن جو خيال آهي ته ايران پنهنجي ائٽمي طاقت جي گهيري ۾ اچي ڪري يمن، شام، عراق ۽ لبنان ۾ پنهنجي حامي گروپن کي وڌيڪ جارحاڻي انداز ۾ استعمال ڪندو، ڇاڪاڻ ته کيس خبر هوندي ته ڪو به ملڪ ائٽمي طاقت هجڻ جي ڪري مٿس سڌو حملو نه ڪندو.

سعودي عرب جي قيادت ڪيترائي ڀيرا کلي ڪري چيو آهي ته جيڪڏهن ايران بم ٺاهي ورتو ته کين به مجبور ٿي پنهنجي دفاع لاءِ ائٽمي هٿيار حاصل ڪرڻا پوندا. هي خدشو وچ اوڀر ۾ هڪ نئين "ائٽمي هٿيارن جي دوڙ" کي جنم ڏئي رهيو آهي. عرب ملڪن جو اهو به خيال آهي ته آمريڪا اڳي وانگر انهن جي حفاظت لاءِ سنجيده ناهي، تنهنڪري اهي هاڻي پنهنجي سيڪيورٽي پاليسين تي ٻيهر غور ڪري رهيا آهن. کين ڊپ آهي ته ايران جي ائٽمي پروگرام جي ڪري خطي ۾ عدم استحڪام پيدا ٿيندو، جنهن جو اثر انهن جي معيشت ۽ تيل جي سپلائي تي پوندو. ايران ۽ عرب ملڪن جي وچ ۾ اعتماد جي کوٽ ايتري ته گهري آهي جو سفارتي لاڳاپن جي بحاليءَ باوجود هي خدشا موجود آهن.

ايران جي نيوڪليئر پروگرام تي اسرائيلي خدشا

اسرائيل ايران جي نيوڪليئر پروگرام کي پنهنجي وجود لاءِ "سڀ کان وڏو خطرو" قرار ڏئي ٿو. اسرائيلي قيادت جو موقف آهي ته ايران هڪ اهڙي رياست آهي جيڪا کلي عام اسرائيل کي تباهه ڪرڻ جا نعرا لڳائي ٿي، تنهنڪري کيس بم ٺاهڻ جي اجازت ڏيڻ هڪ خودڪشي جي برابر هوندو. اسرائيل هميشه "بيگن ڊاڪٽرين" جي پيروي ڪئي آهي، جنهن تحت هو پنهنجي ڪنهن به دشمن کي اهڙي طاقت بڻجڻ نه ڏيندو جنهن سان اسرائيل جي بقا خطري ۾ پئجي وڄي. اسرائيل جا خدشا رڳو بم تائين محدود ناهن، پر کيس ايران جي ميزائل ٽيڪنالاجي تي به سخت اعتراض آهن، جيڪي بم کڻڻ جي صلاحيت رکن ٿا.

اسرائيل گذريل ڪيترن ئي سالن کان ايران جي پروگرام کي روڪڻ لاءِ "شڊو وار" (Shadow War) وڙهي رهيو آهي. ان ۾ ايراني سائنسدانن جا قتل، ائٽمي مرڪزن تي سائيبر حملا (جهڙوڪ اسٽڪس نيٽ وائرس) ۽ ڌماڪا شامل آهن. اسرائيل جو يقين آهي ته سفارتڪاري ايران کي روڪڻ ۾ ناڪام وئي آهي ۽ رڳو فوجي طاقت ئي ايران کي بم ٺاهڻ کان روڪي سگهي ٿي. اسرائيلي وزيراعظم اڪثر ڪري عالمي فورمن تي ايران جي نيوڪليئر پروگرام جي "ريڊ لائن" جو ذڪر ڪندا آهن. انهن کي خدشو آهي ته هڪ ڀيرو ايران ائٽمي طاقت بڻجي ويو ته اسرائيل جي آزاديءَ سان ڪم ڪرڻ جي صلاحيت ختم ٿي ويندي ۽ حزب الله جهڙا گروپ اسرائيل کي وڌيڪ تنگ ڪندا.

ايران جي نيوڪليئر پروگرام تي آمريڪي خدشا

آمريڪا جا ايران جي حوالي سان خدشا عالمي سياست ۽ تيل جي معيشت سان لاڳاپيل آهن. آمريڪا چاهي ٿو ته وچ اوڀر ۾ ڪا به اهڙي طاقت اڀري نه اچي جيڪا آمريڪي مفادن ۽ ان جي اتحادين (اسرائيل ۽ عرب ملڪن) کي چئلينج ڪري سگهي. آمريڪا جو وڏو خدشو ائٽمي عدم پکيڙ (Non-Proliferation) جو آهي. کين ڊپ آهي ته ايران جي بم ٺاهڻ کان پوءِ سڄي دنيا ۾ ائٽمي هٿيارن جي روڪٿام جو نظام تباهه ٿي ويندو ۽ ٻيا ملڪ به ان راهه تي هلڻ شروع ڪندا. آمريڪا ايران تي سخت ترين اقتصادي پابنديون لڳايون آهن ته جيئن ان جي معيشت کي ايترو ڪمزور ڪيو وي جو هو پنهنجو پروگرام جاري نه رکي سگهي.

آمريڪا جي اندر هن معاملي تي ٻه رايا آهن. هڪ ڌر ڳالهين ۽ معاهدن (جهڙوڪ 2015 وارو JCPOA) جي حامي آهي، جنهن ته ٻي ڌر "وڌ ۾ وڌ دٻاءُ" (Maximum Pressure) جي پاليسيءَ تي يقين رکي ٿي. آمريڪي اختيارين کي اها به ڳڻتي آهي ته ايران ائٽمي هٿيار حاصل ڪري عالمي بحري رستن، خاص ڪري هرمز جي لڪ (Strait of Hormuz) تي پنهنجو ڪنٽرول مضبوط ڪندو، جتان دنيا جي تيل جو وڏو حصو گذري ٿو. آمريڪا لاءِ ايران هڪ اهڙو چئلينج آهي جيڪو نه رڳو فوجي پر نظرياتي طور تي به آمريڪي بالادستي کي رد ڪري ٿو. ان ڪري، ايراني ائٽمي پروگرام آمريڪي پرڏيهي پاليسيءَ جو سڀ کان پيچيده حصو بڻجي ويو آهي.

ايراني مٿانهين ليڊرشپ جي قرباني

ايران پنهنجي انقلابي مقصدن ۽ آزاديءَ جي قيمت وڏين جاني قربانين سان ادا ڪئي آهي. ايراني عوام ۽ قيادت جي نظر ۾، انهن جي مٿانهين ليڊرشپ جي شهادتن انهن جي عزم کي وڌيڪ مضبوط ڪيو آهي. ان سلسلي ۾ سڀ کان وڏو نالو جنرل قاسم سليماني جو آهي، جنهن کي آمريڪا 2020ع ۾ بغداد ۾ هڪ ڊرون حملي ۾ قتل ڪيو هو. سليماني رڳو هڪ جنرل نه هو، پر هو ايران جي علائقائي اثر رسوخ جو معمار سمجهيو ويندو هو. سندس قتل ايران لاءِ هڪ وڏو صدمو هو، پر ايران ان کي پنهنجي "مزاحمتي راهه" جو ٻارڻ بڻايو. ايران جو موقف آهي ته سندن اڳواڻ پنهنجي ملڪ جي سلامتيءَ لاءِ پنهنجون جانيون ڏيڻ کان به نٿا ڪترائين.

تازو ئي اسرائيل پاران حماس جي اڳواڻ اسماعيل هنيه کي تهراني جي دل ۾ ۽ حزب الله جي سربراهه حسن نصرالله کي بيروت ۾ نشانو بڻايو ويو. اهي سڀ شخصيتون ايران جي مٿانهين قيادت جي تمام ويجهو هيون ۽ ايراني نظام جو حصو هيون. ايران انهن واقعن کي پنهنجي قيادت جي قرباني طور پيش ڪري ٿو ۽ چوي ٿو ته اهي قربانيون وچ اوڀر مان آمريڪي اثر کي ختم ڪرڻ لاءِ ضروري آهن. ايراني مذهبي قيادت جو خيال آهي ته شهادت انهن جي طاقت جو ذريعو آهي. هنن قربانين ايران جي عوام ۾ قومپرستي ۽ مذهبي جوش کي وڌايو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ايراني حڪومت وڌيڪ سخت پاليسيون اختيار ڪرڻ جي پوزيشن ۾ اچي وئي آهي. ايران جي نظر ۾، هي هڪ اهڙي جنگ آهي جنهن ۾ رت ڏئي ڪري ئي فتح حاصل ڪري سگهجي ٿي.

موجوده حالت: هڪ خطرناڪ راند

هن وقت ايران ۽ اسرائيل جي وچ ۾ "سائيڊ لائن واري جنگ" (Shadow War) هاڻي سڌي جنگ ۾ تبديل ٿي چڪي آهي. تاريخ ۾ پهريون ڀيرو ايران پنهنجي سرزمين تان اسرائيل تي سوين ميزائل ۽ ڊرون فائر ڪيا آهن. هي هڪ واضح پيغام هو ته ايران هاڻي رڳو پنهنجي اتحادين (پراڪسيز) تي ڀاڙڻ بدران پاڻ به وڙهڻ لاءِ تيار آهي. اسرائيل به جوابي حملا ڪري ايران جي دفاعي نظام کي آزمائي رهيو آهي. سڄي وچ اوڀر ۾ هن وقت بارود جي بو اچي رهي آهي. لبنان جي سرحد تي روزانو فائرنگ ٿي رهي آهي ۽ غزه جي صورتحال هن باهه کي وڌيڪ تيز ڪري ڇڏيو آهي.

عالمي برادريءَ کي ڊپ آهي ته هڪ معمولي غلط فهمي هڪ وڏي علائقائي جنگ جو سبب بڻجي سگهي ٿي. ايران پنهنجي نيوڪليئر پروگرام کي تيز ڪري ڇڏيو آهي، جنهن ته اسرائيل پنهنجي فوجي طاقت سان ايران کي روڪڻ لاءِ پرعزم آهي. آمريڪا هن سڄي صورتحال ۾ اسرائيل جي پٺڀرائي ڪري رهيو آهي، پر هو پڻ هڪ وڏي جنگ کان بچڻ چاهي ٿو جنهن ۾ کيس سڌو سنئون شامل ٿيڻو پوي. هن وقت صورتحال اهڙي آهي جو ڪنهن به وقت ڪو وڏو واقعو سڄي خطي جو نقشو بدلائي سگهي ٿو. سفارتڪاريءَ جون ڪوششون تقريبا ناڪام ٿي چڪيون آهن ۽ هاڻي فيصلا ميدانِ جنگ ۾ ٿيندي نظر اچن ٿا.

آمريڪا ۽ اسرائيل جي مڊل ايسٽ ۾ رجيم چينج واري دعويٰ

آمريڪا ۽ اسرائيل جي پاليسي سازن جي هڪ وڏي حصي جو هميشه اهو خيال رهيو آهي ته وچ اوڀر ۾ امن تڏهن ئي ممڪن آهي جڏهن ايران ۾ موجوده "اسلامي نظام" جو خاتمو ٿئي. هنن جو خيال آهي ته ايران جي موجوده قيادت هڪ نظرياتي رياست هلائي رهي آهي جنهن سان ڳالهيون ڪرڻ بي سود آهي. "رجيم چينج" (Regime Change) جو مطلب آهي ايران جي موجوده حڪومت کي هٽائي اتي هڪ اهڙي حڪومت آڻڻ جيڪا اولهه جي ملڪن لاءِ سازگار هجي. آمريڪي دعويٰ آهي ته ايران جا اڪثريت ماڻهو موجوده نظام کان بيزار آهن ۽ اهي هڪ لبرل ۽ جمهوري ايران چاهين ٿا.

اسرائيل پڻ هن دعويٰ جي پٺڀرائي ڪري ٿو، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ ايران جي موجوده ليڊرشپ اسرائيل کي تسليم نه ڪندي. رجيم چينج جي هن دعويٰ جو بنياد ان مفروضي تي آهي ته ايران جو نظام تمام گهڻو ڪمزور آهي ۽ ٿورڙي ٻاهرين دٻاءُ سان ڪري پوندو. آمريڪي سياستدان اڪثر "نيو ايران" جي ڳالهه ڪندا آهن، جيڪو عالمي برادريءَ سان ملي ڪري هلندو. پر ايران جي قيادت هن کي پنهنجي آزاديءَ تي حملو سمجهي ٿي. هي دعويٰ گذريل چار ڏهاڪن کان موجود آهي، پر اڃا تائين ان جا ڪي واضح اثر نظر نه آيا آهن، بلڪه ايراني قيادت هن دٻاءُ کي پنهنجي سياسي طاقت وڌائڻ لاءِ استعمال ڪيو آهي.

ان دعويٰ کي عملي جامو پهرائڻ لاءِ عملي قدم

رجيم چينج جي دعويٰ کي حقيقت ۾ بدلائڻ لاءِ آمريڪا ۽ اسرائيل ڪيترائي عملي قدم کنيا آهن. سڀ کان پهريون قدم "اقتصادي جنگ" آهي. ايران تي اهڙيون سخت پابنديون لڳايون ويون آهن جو ان جي تيل جي برآمدات کي مڪمل طور تي روڪڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي. ان جو مقصد ايراني عوام کي ايترو تنگ ڪرڻ آهي جو اهي حڪومت خلاف بغاوت ڪري اٿن. ٻيو قدم "نفسياتي جنگ" ۽ ميڊيا پروپيگنڊا آهي. پرڏيهي ريڊيو ۽ ٽي وي چينلز ذريعي ايران جي اندر بي چيني پکيڙڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.

ان کان علاوه، ايران جي اندر ٿيندڙ هر احتجاج (جهڙوڪ مهسا اميني کان پوءِ وارو احتجاج) کي آمريڪا ۽ اسرائيل پاران کلي ڪري سياسي ۽ ميڊيا سپورٽ فراهم ڪئي وئي. اسرائيل پاران ايران جي اندر حساس تنصيبات تي حملا ۽ اهم شخصيتن جو قتل به ان سلسلي جي هڪ ڪڙي آهي ته جيئن ايراني نظام کي اندر کان ڪمزور ثابت ڪيو وي. آمريڪي انٽيليجنس ادارا ايران جي اندر مختلف نسلي ۽ مذهبي گروهن جي حمايت ڪندا آهن ته جيئن اندروني بغاوت جا رستا کلي سگهن. اهي سڀ قدم ايران جي حڪومت کي غير مستحڪم ڪرڻ جي هڪ منظم ڪوشش آهن. ايران پاران اڪثر انڪشاف ڪيا ويندا آهن ته انهن ڪيترن ئي اهڙن جاسوسي نيٽ ورڪن کي پڪڙيو آهي جيڪي ملڪ ۾ گهرو جنگ ڪرائڻ چاهين پيا.

غلط نتيجا ۽ اڻ وڻندڙ اثرات

رجيم چينج ۽ دٻاءُ جي پاليسيءَ جا نتيجا اڪثر آمريڪا ۽ اسرائيل جي اميدن جي ابتڙ نڪتا آهن. ايران تي جيتريون پابنديون لڳايون ويون، ايران اوترو ئي پنهنجي پيرن تي بيهڻ جي ڪوشش ڪئي. اڄ ايران پنهنجي دفاعي ضرورتن، خاص ڪري ميزائل ۽ ڊرون ٽيڪنالاجي ۾ مڪمل طور تي پاڻڀرو (Self-reliant) ٿي چڪو آهي. اڪثر ماهرن جو خيال آهي ته پابندين ايران کي وڌيڪ سخت موقف اختيار ڪرڻ تي مجبور ڪيو آهي. اقتصادي دٻاءُ جي ڪري ايراني عوام ۾ اولهه جي ملڪن لاءِ نفرت وڌي وئي آهي، جنهن جو فائدو ايراني حڪومت کي مليو آهي.

سڀ کان وڏو غلط نتيجو اهو نڪتو آهي ته ايران هاڻي اولهه جي ملڪن سان ڳالهين جي اميد ختم ڪري روس ۽ چين جي بلاڪ ۾ شامل ٿي ويو آهي. ايران هاڻي "ايشيا ڏانهن جهڪاءُ" جي پاليسي اختيار ڪئي آهي، جنهن سان آمريڪي پابندين جو اثر گهٽجي ويو آهي. ان کان علاوه، ايران جو ائٽمي پروگرام هاڻي ان سطح تي پهچي ويو آهي جتي ان کي رڳو پابندين سان روڪڻ ناممڪن آهي. رجيم چينج جي ڪوششن وچ اوڀر کي وڌيڪ غير مستحڪم بڻائي ڇڏيو آهي، جنهن جو نتيجو شام، يمن ۽ عراق جهڙن ملڪن ۾ تباهيءَ جي صورت ۾ نڪتو آهي. آمريڪا جي اها حڪمت عملي ايران کي ڪمزور ڪرڻ بدران کيس هڪ "علاقائي طاقت" طور اڀرڻ ۾ مدد ڏني آهي.

ايران جي موجوده قيادت ۽ حڪمت عملي

ايران جي موجوده قيادت هن وقت هڪ تمام گهڻي حڪمت عملي (Strategic) انداز ۾ ڪم ڪري رهي آهي. سپريم ليڊر آيت الله خامنه اي جي شھادت کان پوءِ بہ ايران جو نظام تمام گهڻو منظم آهي. ايران جي قيادت جو بنيادي مقصد "انقلاب جو تحفظ" آهي. اهي هڪ پاسي سفارتي رستا کليل رکن ٿا ته ٻئي پاسي پنهنجي فوجي طاقت کي وڌائيندا رهن ٿا. موجوده صدر مسعود پزشڪيان جي حڪومت به ان ئي فريم ورڪ ۾ ڪم ڪري رهي آهي، جتي هو مغرب سان گڏ ڳالهين جي به ڪوشش ڪري رهيو آهي پر پنهنجي دفاعي اصولن تي سمجهوتو ڪرڻ لاءِ تيار ناهي.

ايراني قيادت جو يقين آهي ته آمريڪا ڪڏهن به ايران جو خيرخواهه نٿو ٿي سگهي، تنهنڪري هو پنهنجي بقا لاءِ "مزاحمت جي معيشت" ۽ "مزاحمت جي سياست" تي عمل ڪري رهيا آهن. انهن جي حڪمت عملي اها آهي ته جنگ کي پنهنجي سرحدن کان پري رکيو وڃي، تنهنڪري هو سڄي خطي ۾ پنهنجا حامي گروپ (Axis of Resistance) مضبوط ڪن ٿا. ايراني قيادت تمام گهڻي صبوريءَ سان ڪم وٺندي آهي ۽ هو ڊگهي مدي واري راند (Long Game) وڙهڻ جا ماهر آهن. انهن وٽ فيصلا هڪ فرد نه پر هڪ مڪمل ڪائونسل جي مشوري سان ٿيندا آهن، جنهن جي ڪري نظام ۾ تسلسل موجود رهي ٿو. اڄوڪي ايراني قيادت پنهنجي فوجي صلاحيت ۽ سفارتي حڪمت عملي جي ميلاپ سان دنيا آڏو هڪ چئلينج بڻيل آهي.

آئي آر جي سي (IRGC) جي جنگي صلاحيت ۽ اثر

اسلامي انقلابي گارڊ ڪور (IRGC) يا "سپاهه پاسداران" ايران جي دفاع جو سڀ کان مضبوط قلعو آهي. هي رڳو هڪ روايتي فوج ناهي پر اها هڪ نظرياتي فوج آهي جنهن جو مقصد انقلاب جي حفاظت ڪرڻ آهي. جديد ھٿيار نہ ھُئڻ جي باجود آئي آر جي سي جي جنگي صلاحيت اڄوڪي دور جي جديد تقاضن موجب آهي. انهن وٽ وچ اوڀر جو سڀ کان وڏو ۽ جديد ميزائل پروگرام آهي. سندن "هائپر سونيڪ ميزائل" اهڙا آهن جيڪي اسرائيل جي دفاعي نظام (Iron Dome) کي مات ڏئي سگهن ٿا. ان کان علاوه ايران جي ڊرون ٽيڪنالاجي اڄ سڄي دنيا ۾ مشهور آهي، جن جو استعمال يوڪرين جنگ ۾ به ڏٺو ويو آهي.

آئي آر جي سي جي "القدس فورس" سڄي خطي ۾ ايران جي اثر رسوخ کي سنڀاليندي آهي. انهن وٽ اها صلاحيت آهي ته هو هڪ ئي وقت ڪيترن ئي محاذن تي جنگ وڙهي سگهن ٿا. ايران جي بحري قوت "فارسي نار" (Persian Gulf) ۾ آمريڪي بحري جهازن لاءِ وڏو خطرو آهي. انهن جي جنگي حڪمت عملي "اسيميٽرڪ وارفيئر" تي ٻڌل آهي، جنهن جو مطلب آهي ته هو هڪ وڏي طاقت کي پنهنجي گوريلا جنگ ۽ جديد ٽيڪنالاجي جي ميلاپ سان شڪست ڏئي سگهن ٿا. آئي آر جي سي ايران جي معيشت ۽ سياست ۾ به تمام گهڻو بااثر آهي، جنهن ڪري کيس ختم ڪرڻ ممڪن ناهي. هي قوت ايران کي هڪ ناقابلِ شڪست طاقت طور پيش ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري رهي آهي.

ايران جا مددگار ملڪ

ايران اڄ عالمي سطح تي اڪيلو ناهي، پر کيس ڪجهه وڏين طاقتن جي کليل ۽ ڍڪي حمايت حاصل آهي. روس هن وقت ايران جو سڀ کان اهم اسٽريٽجڪ پارٽنر آهي. يوڪرين جنگ کان پوءِ ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ فوجي تعاون تمام گهڻو وڌي ويو آهي. روس ايران کي جديد سائيبر هٿيار، فضائي دفاعي نظام ۽ ٻي جنگي ٽيڪنالاجي فراهم ڪري رهيو آهي. چين ايران جو سڀ کان وڏو معاشي مددگار آهي. چين پاران ايران سان 25 سالن جو وڏو معاهدو ڪيو ويو آهي، جنهن تحت چين ايران جي تيل جي شعبي ۽ انفراسٽرڪچر ۾ اربين ڊالرن جي سيڙپڪاري ڪندو. هي معاهدو آمريڪي پابندين جي منهن تي هڪ چماٽ آهي.

اتر ڪوريا پڻ ايران جو ميزائل ٽيڪنالاجي ۾ پراڻو ساٿي رهيو آهي. ان کان علاوه ايران کي لبنان، شام، عراق ۽ يمن ۾ موجود پنهنجن طاقتور اتحادين جي مڪمل حمايت حاصل آهي، جيڪي ايران جي هڪ اشاري تي جنگ ۾ ڪڏڻ لاءِ تيار آهن. ايران هن بلاڪ کي "مزاحمت جو بلاڪ" سڏي ٿو. روس ۽ چين جي حمايت ايران کي گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل ۾ به سياسي تحفظ فراهم ڪري ٿي. اڄ ايران هڪ نئين عالمي نظام (Multi-polar World) جو حصو بڻجي چڪو آهي جتي آمريڪا جي بالادستي هاڻي اڳي وانگر ناهي رهي. هي بين الاقوامي سهڪار ايران کي ائٽمي پروگرام ۽ علائقائي تڪرارن ۾ وڌيڪ اعتماد ڏئي ٿو.

ائٽمي طاقت: ايران لاءِ هڪ ضرورت يا بقا جو سوال

ايران لاءِ نيوڪليئر بم يا ائٽمي طاقت حاصل ڪرڻ جو معاملو رڳو فوجي شوق ناهي، پر ان جي پويان گهريون سياسي ۽ دفاعي ضرورتون لڪيل آهن. ايران جي قيادت گذريل چئن ڏهاڪن کان جنهن "رجيم چينج" ۽ ٻاهرين دٻاءُ جو مقابلو ڪري رهي آهي، ان کين اهو سبق ڏنو آهي ته رڳو روايتي فوج هڪ سپر پاور کي روڪڻ لاءِ ڪافي ناهي. ايران جو خيال آهي ته جيڪڏهن ليبيا جي معمر قذافي ۽ عراق جي صدام حسين پنهنجا ائٽمي پروگرام ختم نه ڪن ها، ته شايد آمريڪا انهن جي ملڪن تي سڌو حملو نه ڪري ها. ايران، اتر ڪوريا جي مثال کي سامهون رکي ٿو، جنهن کي ائٽمي طاقت هجڻ جي ڪري آمريڪا سڌو نشانو نٿو بڻائي سگهي. ان ڪري، ايران لاءِ ائٽمي بم هڪ "آخري دفاعي ڍال" (Ultimate Deterrent) آهي جيڪو کيس آمريڪا ۽ اسرائيل جي ممڪنه حملن کان مستقل تحفظ فراهم ڪري سگهي ٿو.

ان کان علاوه، ايران پاڻ کي وچ اوڀر جي هڪ قدرتي علائقائي طاقت (Regional Power) سمجهي ٿو. ائٽمي طاقت هجڻ سان نه رڳو ان جي دفاعي صلاحيت وڌي ٿي، پر ان جو سياسي اثر رسوخ به سڄي دنيا ۾ مڃيو ويندو. ايران چاهي ٿو ته هو هڪ اهڙي ملڪ طور اڀري جيڪو مغربي بالادستي کي رد ڪري پنهنجي فيصلن ۾ آزاد هجي. نيوڪليئر پروگرام ايران لاءِ قومي فخر ۽ سڃاڻپ جو معاملو به بڻجي چڪو آهي. ايراني قيادت جو يقين آهي ته جيستائين هو ائٽمي طاقت نه بڻجندا، تيستائين اسرائيل کين مسلسل خطي ۾ نشانو بڻائيندو رهندو ۽ آمريڪا سندن معيشت کي پابندين ذريعي گهٽيندو رهندو. نيوڪليئر هٿيار ايران کي اها طاقت ڏيندا جو هو عالمي سياست ۾ "پليئر" بڻجي پنهنجي شرطن تي ڳالهيون ڪري سگهي. تنهنڪري، ايران لاءِ ائٽمي طاقت حاصل ڪرڻ جو مطلب آهي پنهنجي وجود ۽ انقلابي نظام کي هميشه لاءِ محفوظ بڻائڻ.

وچ اوڀر جو مستقبل: امن يا تباهي

وچ اوڀر جو مستقبل هن وقت هڪ وڏي تڪرار جي پاڇي ۾ آهي. جيڪڏهن ايران، اسرائيل ۽ آمريڪا جي وچ ۾ سڌي جنگ شروع ٿي وئي، ته ان جو اثر رڳو هن خطي تائين محدود نه رهندو، پر سڄي دنيا جي معيشت تباهه ٿي ويندي. تيل جي فراهمي بند ٿيڻ سان عالمي منڊي ۾ بحران پيدا ٿيندو. ٻئي پاسي، جيڪڏهن ايران ائٽمي طاقت طور پاڻ کي ظاهر ڪري ٿو، ته وچ اوڀر جي سياست مڪمل طور بدلجي ويندي. مستقبل جا ٻه رستا نظر اچن ٿا: هڪ رستو "وڏي تباهي" جو آهي جتي طاقت جو استعمال سڀ ڪجهه ختم ڪري ڇڏيندو.

ٻيو رستو "سفارتي حل" جو آهي، پر ان لاءِ ضروري آهي ته آمريڪا ۽ اسرائيل ايران کي هڪ طاقت طور تسليم ڪن ۽ ايران پڻ عالمي سلامتي جي معيارن تي پورو لهي. امن جو مستقبل رڳو ان ڳالهه ۾ لڪيل آهي ته خطي جا ملڪ (ايران ۽ عرب ملڪ) پنهنجا معاملا پاڻ حل ڪن ۽ ٻاهرين مداخلت گهٽ ٿئي. جيڪڏهن ايران ۽ سعودي عرب جا لاڳاپا وڌيڪ بهتر ٿين ٿا، ته وچ اوڀر ۾ امن جي هڪ نئين اميد پيدا ٿي سگهي ٿي. پر هن وقت تائين، اسرائيل ۽ ايران جي دشمني امن جي رستي ۾ سڀ کان وڏي رڪاوٽ آهي. وچ اوڀر جو مستقبل اڄ اڳي کان وڌيڪ غير يقيني آهي.

نتيجو: وچ اوڀر جي هيءَ ويڙهه رڳو سرحدن جي ناهي، پر اها نظرين، طاقت ۽ بقا جي ويڙهه آهي. تاريخ ثابت ڪيو آهي ته طاقت جو استعمال مسئلن کي وڌيڪ پيچيده بڻائيندو آهي. عالمي برادريءَ کي گهرجي ته هو انصاف ۽ برابريءَ جي بنياد تي هن تقرار کي حل ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪري، ٻي صورت ۾ تباهي جو رستو سڀني لاءِ کليل آهي.