# ديبُل (Daibul) — Complete Literary, Historical & Cultural Corpus Website: https://www.daibul.com Total Documents: 67 Language: Sindhi (sd) --- ## 1. عشق کي خوارُ، ڪنھن ڪيو آهي؟ - **URL**: https://www.daibul.com/Poetry/ishq-khe-khuwar-kehn-kayo-ahe - **Category**: شاعري (Poetry) - **Subcategory**: ghazal - **Author / Poet**: شبانہ عالماڻي - **Date**: 12 آڪٽوبر، 2026 ### Content بي دليو پيارُ، ڪنھن ڪيو آهي؟ عشق کي خوارُ، ڪنھن ڪيو آهي؟ موت جي لاءِ، زندگي! توکي، نيٺ اڄ تيارُ، ڪنھن ڪيو آهي؟ آسمانن کي ڪو، پتو ناهي ، ڀونءِ تي بارُ، ڪنھن ڪيو آهي؟ عيبَ ﷲ جي، لڪائي ٿو، توکي هِت خوارُ، ڪنھن ڪيو آهي؟ ميريون ڪوجھيون، ڪينجهر ڄڻيون ڄايون، پوءِ سينگارُ، ڪنھن ڪيو آهي؟ مرڪ بدلي، عذاب ويو ڏيئي، اهڙو واپارُ، ڪنھن ڪيو آهي؟ عالماڻي شبانہ، صحرا کي، گل و گلزارُ، ڪنھن ڪيو آهي؟ --- ## 2. لسانيات جو ارتقائي سفر: ابتدائي تاريخ کان جديد مصنوعي ذهانت ۽ وڏن لساني ماڊلن تائين - **URL**: https://www.daibul.com/Linguistics/the-evolutionary-journey-of-linguistics-from-early-history-to-modern-artificial-intelligence-and-large-language-models - **Category**: لسانيات (Linguistics) - **Author / Poet**: ديبُل انتظاميہ - **Date**: 1 آڪٽوبر، 2026 ### Content انساني ٻولين جو سائنسي ۽ تحقيقي مطالعو لسانيات سڏبو آهي. هيءُ علم نه صرف اسان کي ڪنهن ٻوليءَ جي بناوت، صرف، نحو ۽ تاريخ کان روشناس ڪرائي ٿو، پر انساني ذهني ارتقا، ثقافت ۽ سماجي رابطن جي رازن کي پڻ سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. هن تفصيلي مقالي ۾ اسان لسانيات جي پراڻي تاريخ کان وٺي جديد دور جي ٽيڪنالاجي، جهڙوڪ ڪمپيوٽري ٻولين (پائٿان) ۽ وڏن لساني ماڊلن تائين جي دلچسپ سفر جو جائزو وٺنداسين. * لسانيات جي ابتدائي تاريخ ۽ بنياد* * قديم زماني جو ٻولين جو مطالعو* ٻولين جي مطالعي جي تاريخ هزارين سال پراڻي آهي. قديم دور جي مختلف تهذيبن پنهنجين مقدس ۽ مقامي ٻولين جي حفاظت، تلفظ جي درستگي ۽ گرامر لاءِ اهم ڪم ڪيا. * برصغير جو لساني ورثو* سنڌ ۽ برصغير هند و پاک ۾ ٻوليءَ جو گرامر ۽ علمِ لسانيات تمام گهڻو شاهوارو رهيو آهي. قديم دور ۾ سنسڪرت ٻوليءَ لاءِ پانني جو تيار ڪيل گرامر دنيا جي لسانياتي تاريخ ۾ هڪ سنگِ ميل حيثيت رکي ٿو، جنهن ٻوليءَ جي قاعدن ۽ قانونن کي سائنسي شڪل ڏني. *عربي لسانياتي روايتون* اسلامي دور ۾ عرب عالمين ۽ ماهرن، جهڙوڪ خليل بن احمد الفراهيدي ۽ سيبويه، عربي ٻوليءَ جي صرف ۽ نحو جا اهڙا اصول جوڙيا جن لسانياتي سائنس کي نئين راهه ڏيکاري ۽ لفظن جي جوڙجڪ کي سمجهڻ آسان بنايو. *جديد لسانيات جو دور ۽ انقلاب* * ساختيات جو بنياد* ويهين صديءَ جي شروعات ۾، خاص طور تي فرڊينينڊ ڊي سوسير جي فڪر سان جديد لسانيات جو باقاعده آغاز ٿيو. هن ٻوليءَ کي نشانين ۽ ساخت جي هڪ اهڙي نظام طور متعارف ڪرايو جنهن جو هر حصو هڪٻئي سان جڙيل آهي. *تخليقي گرامر جو نظريو* ان کانپوءِ مشهور ماهر نوم چومسڪي جي نظريي، يعني تخليقي گرامر، لسانيات جي دنيا ۾ هڪ انقلاب برپا ڪيو. هن اهو ثابت ڪيو ته انساني دماغ ۾ ٻولي سکڻ، سمجهڻ ۽ تخليق ڪرڻ جي هڪ فطري ۽ جينياتي صلاحيت موجود هوندي آهي. * ڪمپيوٽري لسانيات ۽ پائٿان جو ڪردار* *ڪمپيوٽر ۽ ٻوليءَ جو ميلاپ* وقت گذرڻ سان گڏ لسانيات صرف ڪتابن يا لکين صفحن تائين محدود نه رهي، پر ڪمپيوٽر سائنس سان ملي ڪري هڪ نئين شعبي ڪمپيوٽري لسانيات کي جنم ڏنو. هن شعبي جو مقصد مشينن ۽ ڪمپيوٽرن ذريعي انساني ٻوليءَ کي سمجهڻ، پڙهڻ ۽ پروسيس ڪرڻ آهي. * پائٿان پروگرامنگ ٻولي* هن ميدان ۾ ڪمپيوٽر جي مختلف پروگرامنگ ٻولين، خاص طور تي پائٿسن، اهم ترين ڪردار ادا ڪيو. پائٿان پنهنجي سادي بناوت، پڙهڻ ۾ آسان قاعدن ۽ طاقتور لائبررين ذريعي محققن کي اها سهولت فراهم ڪئي جو اهي لکين لفظن تي مشتمل متن جو خودڪار تجزيو آسانيءَ سان ڪري سگهن. *سنڌي ڊجيٽل ترقي* پائٿسن ۽ ٻين ڊجيٽل اوزارن جي مدد سان اڄڪلهه سنڌي ٻوليءَ ۾ پڻ اسپيل چيڪر، متن کان آواز، آواز کان متن ۽ خودڪار ترجمي جا سافٽويئر تيار ڪيا پيا وڃن. * جديد دور ۽ وڏا لساني ماڊل* * مصنوعي ذهانت جو عروج* اڄوڪو دور مصنوعي ذهانت ۽ وڏن لساني ماڊلن جو دور آهي. اهي ماڊل اربين ۽ کربين لفظن جي وڏي ڊيٽا تي تربيت ورتل هوندا آهن ۽ انساني ٻوليءَ جي هر بارين ۽ معنيٰ کي بغير ڪنهن ڏکيائي جي سمجهندا آهن. *جديد صلاحيتون* اهي وڏا لساني ماڊل نه صرف انسانن وانگر پيچيده مضمون لکي سگهن ٿا پر مختلف ٻولين جي وچ ۾ اعليٰ معيار جو ترجمو ڪرڻ، سوالن جا تفصيلي جواب ڏيڻ ۽ ڊيٽا جو تجزيو ڪرڻ جي صلاحيت پڻ رکن ٿا. *سنڌي ٻولي ۽ مستقبل* اڄ جي هن جديد دور ۾ سنڌي ٻوليءَ کي پڻ ان ٽيڪنالاجي جو حصو بڻائڻ لاءِ تحقيقي ڪم جاري آهي، ته جيئن هيءُ قديم ۽ شاهوارو ٻولي ڊجيٽل ۽ مصنوعي ذهانت جي دنيا ۾ پنهنجو مؤثر ڪردار ادا ڪري سگهي. * نتيجو* لسانيات جو هي طویل سفر قديم گرامر جي قاعدن کان شروع ٿي ڪري اڄوڪي جديد دور جي پائٿسن ۽ وڏن لساني ماڊلن تائين پهتو آهي. هي سفر انسان جي پنهنجي ٻوليءَ سان گهري محبت ۽ ٽيڪنالاجي جي بي مثال ترقي جو روشن ثبوت آهي، جيڪو مستقبل ۾ سڀني ٻولين جي بقا، ترقي ۽ تذڪري لاءِ نوان ۽ روشن در کولي رهيو آهي. --- ## 3. ياد تون ٿو اچين، ڏينھن گُذري نٿو - **URL**: https://www.daibul.com/Poetry/yaad-tun-tho-acheen-deehn-guzray-natho - **Category**: شاعري (Poetry) - **Subcategory**: ghazal - **Author / Poet**: اشفاق آذر - **Date**: 19 اپريل، 2026 ### Content ياد تون ٿو اچين، ڏينھن گُذري نٿو، پرھڻي وقت پنڇيءَ جا اُڏري نٿو، ياد تون اچين، ڏينھن گُذري نٿو، ڪو تہ آھي ھتي، چانڊوڪيءَ جي مثل، حُسن جنھن جو ڏسي، چنڊ اُڀري نٿو، ياد تون اچين، ڏينھن گُذري نٿو، رات آئي سدا، ڪنھنجي پازيب جي، مونکان ڇن ڇن جو آواز وسري نٿو، ياد تون اچين، ڏينھن گُذري نٿو، ياد آھي تُنھنجو، ساٿ آزر اڃا، توسان گھاريل اھو، وقت وسري نٿو، ياد تون اچين، ڏينھن گُذري نٿو، --- ## 4. مگر نہ آئُون - **URL**: https://www.daibul.com/Poetry/magar-na-aaun - **Category**: شاعري (Poetry) - **Subcategory**: ghazal - **Author / Poet**: امداد حسيني - **Date**: 15 مارچ، 2026 ### Content گھٽا بہ توتي وسِي سگھي ٿِي، مگر نہ آئون، کِنوڻ بہ توسان کِلِي سگھي ٿي، مگر نہ آئون! جڏھن بہ سِجُ چنڊ ۽ ستارا گُھرن، تہ توکي ڏسي سگھن ٿا، ھوا بہ توکي ڇُھِي سگھي ٿي، مگر نہ آئون ڪجل اکين تي، لبن تي لالي، ڳچِيءَ ۾ مالا، ڪنن ۾ والي، ھٿن تي ميھندي رچِي سگھي ٿي، مگر نہ آئون! اُھا ھُجي شام، يا ھُجي رات، وار کولي سندءِ اڱڻ تي، جڏھن بہ چاھي اچي سگھي ٿي، مگر نہ آئون جڏھن بہ پازيب کي وڻي، پشم پير ڇمڪي ڇُھي سگھي ٿو، سنگھر ڳِچيءَ کي چُمِي سگھي ٿي، مگر نہ آئون! گلاب جو گُل جڏھن بہ چاھي، سندءِ ڳِٽي تي ٽِڙِي سگھي ٿو، پُسي بہ توکي پسِي سگھي ٿي، مگر نہ آئون! ڪڏھن گھٽيءَ منجھ آمُھُون سامُھُون اِيئن ئي بنا ارادي، نظر نظر سان مِلِي سگھي ٿي، مگر نہ آئون! --- ## 5. اڄ وري ھُن کي ڏِٺو مون، ڪيترن ڏِينھن کان پوءِ - **URL**: https://www.daibul.com/Poetry/aj-wari-hun-khe-ditho-moon-ketran-deehan-khan-poe - **Category**: شاعري (Poetry) - **Subcategory**: chao-sita - **Author / Poet**: امداد حسيني - **Date**: 15 مارچ، 2026 ### Content اڄ وري ھُن کي ڏِٺو مون، ڪيترن ڏِينھن کان پوءِ، ايئن لڳو ڄڻ سِڄُ نڪتو، ڪيترن مِينھن کان پوءِ! "نِينھُن ھڪڙو ئي ٿئي ٿو" سچ چيئہ سو سيڪڙو، پر اُھو ھڪ نِينھُن ٿئي ٿو، ڪيترن نينھن کان پوءِ! --- ## 6. توسان نہ ملان ھا, تہ گداگر ھُجان ھا مان - **URL**: https://www.daibul.com/Poetry/tosaan-na-milaan-haa-ta-gadaagar-hujan-ha-maan - **Category**: شاعري (Poetry) - **Subcategory**: azad-nazm - **Author / Poet**: آڪاش انصاري - **Date**: 15 مارچ، 2026 ### Content ڀل ساري ڪائنات جو محورُ ھُجان ھا مان، توسان نہ ملان ھا، تہ گداگر ھُجان ھا مان! سوچن جي مٿان سُونھن جو، سانوڻ نہ وسي ھا، ٿر جي اجاڙ ٿاڪ جو، ٿُوھر ھُجان ھا مان! ڪنھن پيار جي پارس ڇُھي، ڪنچن ڪري ڇڏيو، ورنہ ڪنھن رُڃي راھ جو پٿر ھُجان ھا مان! ڪا شڪل ڏسي عقل ڀي، سجدي سُجود ٿيو، نہ تہ اڻ ڏٺل خدا سندو، مُنڪر ھُجان ھا مان! ڪنھن روپ ڪئي رُوح ۾ ريشم رفوگري، نہ تہ شام ويل مڪليءَ جو، منظر ھُجان ھا مان --- ## 7. جلون ۾ تُنھنجي ساڳي، قيامت رھي نہ آ - **URL**: https://www.daibul.com/Poetry/jalwan-mein-tuhnje-saagi-qayamat-rahi-na-aa - **Category**: شاعري (Poetry) - **Subcategory**: azad-nazm - **Author / Poet**: آڪاش انصاري - **Date**: 15 مارچ، 2026 ### Content جلون ۾ تُنھنجي ساڳي، قيامت رھي نہ آ، ۽ مُنھنجي دل جي پُڻ اھا حالت رھي نہ آ! تُنھنجي ڪري ھُئي دُشمني، ساري جھان سان، تون وئين ڇڏي، تہ ڪنھن سان عداوت رھي نہ آ! اڀري اڱڻ مٿان نہ مونسان چنڊ چاڳ ڪر، چانڊاڻ تُنھنجي سان مونکي چاھت رھي نہ آ! تو پنھنجي پيار جا ڀلي، پيرا لٽي ڇڏيا، آڪاش کي بہ توسان، شڪايت رھي نہ آ! --- ## 8. جنھن نہ مِٽِيءَ جي خوشبو کي ڄاتو ھتي - **URL**: https://www.daibul.com/Poetry/jehn-na-miti-ji-khushbu-khe-jaato-hitay - **Category**: شاعري (Poetry) - **Subcategory**: azad-nazm - **Author / Poet**: آڪاش انصاري - **Date**: 15 مارچ، 2026 ### Content جنھن نہ مِٽِيءَ جي خوشبو کي ڄاتو ھتي، جنھن نہ سانگين جي سڱ کي سُڃاتو ھتي، تنھن سان ڪھڙو ڀلا مُنھنجو ناتو ھتي، تنھنکي چئو! مُنھنجي نگريءَ مان نڪري وڃي! جو نہ اجرڪ جي عظمت جو قائل ھُجي، مُنھنجي ٻولي ڏي جيڪو نہ مائل ھُجي، ذھن جنھن جو اڃا ڀي ورھايل ھُجي، تنھنکي چئو! مُنھنجي نگريءَ مان نڪري وڃي! جنھن سنگينن سان سانگين جا سينا چٿيا، ڄڻ محبت جي مڪا مدينہ چٿيا، عشق عرفان جا آبگينا چٿيا، تنھنکي چئو! مُنھنجي نگريءَ مان نڪري وڃي! جنھن جي اک ماروئن ڏانھن ميري ھُجي، جيڪو وانگين جي ٻچڙن جو ويري ھُجي، جيڪو جلاد، قاتل ۽ قھري ھُجي، تنھنکي چئو! مُنھنجي نگريءَ مان نڪري وڃي! جيڪو لالڻ ليارن سان نفرت ڪري، مُنھنجي پورھيت پنھوارن سان نفرت ڪري، درد وند ديس وارن سان نفرت ڪري، تنھنکي چئو! مُنھنجي نگريءَ مان نڪري وڃي! --- ## 9. وڏي ھِن نِم پوڙھي ۾ - **URL**: https://www.daibul.com/Poetry/waday-hin-nim-podhay-mein - **Category**: شاعري (Poetry) - **Subcategory**: nazm - **Author / Poet**: حاجي ساند - **Date**: 15 مارچ، 2026 ### Content وڏي ھِن نِم پوڙھي ۾، جُواني جيئن لُڏِي آھي، نِگاھُن ۾ نشا اُتِرِيا، گُناھہ ۾ دِل ٻُڏِي آھي! جڏھن ھي گانگِھرو تُنھنجو، گُلابي گِيت ٿِيندو آ، جڏھن ھي ٻانڌِڻو تُنھنجو، گُلن جي رِيت ٿيندو آ، جڏھن ڪنھن واءُ جي جھوٽي، تي، تُنھنجي چڳ اُڏِي آھي، گُناھہ ۾ دِل ٻُڏِي آھي! ڪيا مورن ھُجن کيڙا، ھرڻ جي ڇال جا منظر، اکين آڏو ترِيا آھن، ڀلي ڪِنھن سال جا منظر، رچيا ھِن رُوح ۾ سارنگ، سڳي تُنھنجي ڪُڏِي آھي، گُناھہ ۾ دِل ٻُڏِي آھي! اسان اڳ ۾ ڪڏھن ڪيو آ، اوھان کان ساھ ھي پيارو، نصيبن ۾ ھُجي قاتل، اگر ھھڙو ڪو موچارو، ڪجل تو ڪونہ پاتو آ، اڃا ڪاتِي مُڏِي آھي، گُناھہ ۾ دِل ٻُڏِي آھي! --- ## 10. ھي آڌي رات انڌاريءَ جا - **URL**: https://www.daibul.com/Poetry/he-aadhi-raat-andhari-ja - **Category**: شاعري (Poetry) - **Subcategory**: nazm - **Author / Poet**: حاجي ساند - **Date**: 15 مارچ، 2026 ### Content ھي آڌي رات انڌاريءَ جا، ڄڻ تارا خواب ڪنواريءَ جا! ڪنھن مُرڪي آڏيءَ اک ڏٺو، ۽ ھلڪا لوڏا لاريءَ جا! ھوءَ آئي اُن کان پوءِ ڏِٺا، مون ھھڙا رُوپ ملھاريءَ جا! ھوءَ مُنھنجي گوڏي ننڊ سُتِي، مون وار سنواريا پياريءَ جا! ھئا ڪونجين تي ڪي ڪانو تڪيل، ۽ ھٿ ڏڪيا پئي ماريءَ جا! --- ## 11. دِل چوي ٿي تہ ھاڻي، قيامت اچي - **URL**: https://www.daibul.com/Poetry/dil-chaway-thi-ta-haanay-qayamat-achay - **Category**: شاعري (Poetry) - **Subcategory**: azad-nazm - **Author / Poet**: گُلزار سيال - **Date**: 15 مارچ، 2026 ### Content اُحد، تبُوڪ، خيبر، جمل تورجن, درد جاڳيو آ، پنھنجا عمل تورجن, ھر ھنئين مان ٿي رقصم بغاوت اچي, دِل چوي ٿي تہ ھاڻي، قيامت اچي! ھڪڙو انصاف جو، اھڙو اوٿر گُھلي, جيئن ھابيل جو ڪيس، ٻيھر کُلي, وھ جو پيالو عدالت ۾ آڻي سگھي, جيئن سقراط انصاف ماڻي سگھي! ترت عملي مقافات لکجي اچي, تاج عيسي جو ڪنڊن سان ڇڪجي اچي, مُنصفي جي ادا ۾ قلندر اچي, ڪونہ لشڪر سان ٻيھر سڪندر اچي! اقتداري ولھوٽن کي پرکي وڍيون, جيئن دارا جون اورنگ اکيون ھيون ڪڍيون, درد مُجرم کان سڱ جو ڀرائي ڏئي, شمس تبريز جي کل ورائي ڏئي! خود سري جي امانت کي اڳتي ڪري, وقت ۽ حالتن جا بدل تورجن, اُحد، تبُوڪ، خيبر، جمل تورجن, درد جاڳيو آ، پنھنجا عمل تورجن! نسل جي پيڙھ جا، مذھبي رنگ جا, گِھنڊ جن جن ھٿن سان وڳا جنگ جا, پوئين تاريخ جو اورجڻ تورجي, جنھن بہ توريو، اھو تورجڻ تورجي! ڪنھن بہ ظالم جو نالو وڄي ڇو پيو, ڪوبہ چچريل ڪُلھن تي کڄي ڇو پيو, بي اصولي حوالن جي ڇو ٿي وڻي، ڪابه تهذيب هٽلر کي ڇو ٿي ڄڻي! ائٽمي طاقتن جو حجم تور جي، عالمي جنگ جو هر حڪم تور جي، ڪير آهي جو نفرت جو نڪ ٿو رکي، هيروشيما تي حملي جو حق ٿو رکي! اجتماعي قبر تي رکي ساهمي، کوپڙين جا اڏايل محل تورجن، اُحد، تبُوڪ، خيبر، جمل تورجن درد جاڳيو آ پنهنجا عمل تورجن! ڪنھنجي نيت جو ڪاڏي، وڃي پير ٿو, ھڪڙِي شيءَ کان وٺي، ڪم ٻيو ڪير ٿو, ڪسوٽي ۾ ٿين ڪم سڀ وائکا, ڏير سڀ وائکا، ڏم سڀ وائکا! جي ندامت جي ناڻي کان ڪم ٿا وٺن, جسم پيڙھڻ جو گھاڻي کان ڪم ٿا وٺن, ڪيئن سُھڻي جي لُڙھڻ کي واکاڻجي, ڇو نہ چڪ جي مٿان ساھمڻي آڻجي! روز ٻيجل جي سازش ۾ سر لوئجي, ڇو نہ سورٺ جي ور جو قتل ڌوئجي, جيسين احساس ڌنوان ڌارڻ سکي, جيسين انسان ماڻي سان مارڻ سکي! سمجھ پنھنجي جو پاسو ورائي ايئن, جيئن جدت جي ھيٺيان قدامت اچي, ھر ھنئين مان ٿي رقسم بغاوت اچي, دِل چوي ٿي تہ ھاڻي، قيامت اچي! ساک ڊارون جي، واھپي جي کڻي, زندگي جا سڀئي، نظريا تورجن, جيئن مظلوم قومن جو گُريو تُري, ساھمي ۾ ٻہ قومي نظريو تُري! ٿورو اڳتي ورھاڱن جا ڦٽ تورجن, تور اھڙي، جا تورڻ جا، وٽ تورجن, جئاگرافي جا ليڪا ڪڍيل ماپجن, کوڙ مُلڪن جا عُضوا وڍيل ماپجن! ڪيئن سوچن جا علمي خزانہ سڙيا, ھڪڙي تيلي سان ڇو ڪُتب خانہ سڙيا, سڀ حڪيمن جا نُسخا ۽ ڊڀ پرکجن, اڄ مُھاجر ۽ انصار سڀ پرکجن! سارا قانون آئين پڙ ۾ وجھي, ھر لکئي اڻ لکئي جي وضاحت اچي, دل چوي ٿي تہ ھاڻي قيامت اچي, دل چوي ٿي تہ, ھاڻي قيامت اچي! --- ## 12. اھڙا ڀي ڪي آھن ماڻُھو - **URL**: https://www.daibul.com/Poetry/ehda-bhi-ke-ahin-manhu - **Category**: شاعري (Poetry) - **Subcategory**: nazm - **Author / Poet**: مُحمد علي گھانگھرو - **Date**: 13 مارچ، 2026 ### Content اھڙا ڀي ڪي آھن ماڻُھو، ڀُڳڙن مُٺ وڪاڻا ماڻھو، ذات کپائي، ڏات کپائي، ضمير کپائي، خمير کپائي، پنھنجي اگھ اگھاڻا ماڻھو، ڪلھ ھُن سان مليا ھا، ھُن جا ٿي، اڄ تو سان مِلن پيا، تُنھنجا ٿي، نہ ھُن جا ھا، نہ تُنھنجا ٿئي، اِھي ماڻھو ڦِرڻا گِھرڻا ٿئي، ھي سوداگر ۽ سياڻا ماڻُھو، ڀُڳڙن مُٺ وڪاڻا ماڻُھو! --- ## 13. بقاع جي جنگ: ايران جو ائٽمي پروگرام ۽ عالمي طاقتن جا خدشا - **URL**: https://www.daibul.com/Column/baqa-ji-jang-iran-jo-atomi-program-aeen-aalimi-taaqatun-ja-khadsha - **Category**: ڪالم (Column) - **Subcategory**: international-politics - **Author / Poet**: ديبُل انتظاميہ - **Date**: 5 مارچ، 2026 ### Content ايران دنيا جي انهن چند ملڪن مان آهي، جن جي تاريخ هزارين سال قديم آهي. قديم "فارس جي سلطنت" (Persian Empire) پنهنجي دور ۾ دنيا جي سڀ کان وڏي ۽ طاقتور رياست رهي آهي، جنهن جون حدون ايشيا کان وٺي يورپ ۽ آفريڪا تائين پکڙيل هيون. ايراني ماڻهو پنهنجي تهذيب، ادب، فن ۽ علم تي تمام گهڻو فخر ڪندا آهن. تاريخي طور تي ايران هميشه هڪ آزاد ۽ خودمختار رياست رهيو آهي، جنهن ڪڏهن به ٻاهرين غلامي مڪمل طور تي قبول نه ڪئي. 1979ع جي اسلامي انقلاب کان اڳ، ايران "شاهه ايران" جي دور ۾ هڪ جديد ۽ اولهه جي ملڪن جو ويجهو اتحادي هو. پر انقلاب کان پوءِ، ايران پنهنجي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ هڪ وڏي تبديلي آندي ۽ "نه اولهه، نه اوڀر" (Neither West, nor East) جو نعرو هنيو. ايران جي هيءَ تاريخي حيثيت کيس اڄ به هڪ "علاقائي طاقت" طور بيهڻ جو حوصلو ڏئي ٿي، ڇاڪاڻ ته ايراني قيادت سمجهي ٿي ته سندن ملڪ ڪنهن به صورت ۾ ٻين طاقتن جي اثر هيٺ رهڻ لاءِ نه بڻيو آهي. ايران جي ائٽمي پروگرام جي شروعات 1950ع جي ڏهاڪي ۾ آمريڪا جي مدد سان ٿي هئي. ان وقت جي آمريڪي صدر آئزن هاور "ايٽمز فار پيس" پروگرام تحت ايران کي پهريون ري ائڪٽر فراهم ڪيو هو، ڇاڪاڻ ته تڏهن شاهه ايران آمريڪا جو سڀ کان ويجهو اتحادي هو. پر 1979ع جي اسلامي انقلاب کان پوءِ، جڏهن ايران جي قيادت آمريڪا کي "وڏو شيطان" قرار ڏنو، ته هي پروگرام اولهه جي ملڪن لاءِ شڪ جو باعث بڻجي ويو. ايران جو موقف رهيو آهي ته هو رڳو توانائي، زراعت ۽ طبي مقصدن لاءِ ائٽمي طاقت حاصل ڪرڻ چاهي ٿو، پر عالمي برادريءَ کي هميشه اها ڳڻتي رهي آهي ته ايران لڪ ڇپ ۾ بم ٺاهڻ جي ڪوشش ڪري رهيو آهي. 2000ع جي شروعات ۾ جڏهن ايران جي لڪيل ائٽمي مرڪزن (جهڙوڪ نطنز ۽ اراڪ) جو انڪشاف ٿيو، ته عالمي پابندين جو هڪ اڻ کٽ سلسلو شروع ٿيو. موجوده اسٽيج تي، ايران يورينيم جي غني سازي (Enrichment) ۾ اهڙي مقام تي پهچي چڪو آهي جنهن کي "بريڪ آئوٽ ٽائيم" چيو وڃي ٿو. عالمي اداري IAEA جي تازي رپورٽن موجب، ايران وٽ 60 سيڪڙو تائين پاڪ ڪيل يورينيم جو وڏو ذخيرو موجود آهي. فني ماهرن جو چوڻ آهي ته 60 سيڪڙو کان 90 سيڪڙو (هٿيارن جي درجي جو يورينيم) تائين پهچڻ لاءِ هاڻي ايران کي ڪنهن وڏي ٽيڪنيڪي رڪاوٽ جو سامنا ناهي. ايران وٽ سوين جديد IR-6 سينٽري فيوجز آهن جيڪي تمام تيزيءَ سان ڪم ڪن ٿا. اڄ ايران رڳو هڪ سياسي فيصلي جي فاصلي تي آهي ته هو پاڻ کي هڪ ائٽمي طاقت طور ظاهر ڪري. هن وقت ايران جا سڀ کان اهم مرڪز جبلن جي اندر اونهائيءَ ۾ بڻيل آهن، جتي روايتي بمباريءَ سان نقصان پهچائڻ ناممڪن آهي. نيوڪليئر بم خلاف فتوا: اخلاقي ۽ اسٽريٽجڪ حيثيت ايران جي سياسي ۽ مذهبي نظام ۾ "سپريم ليڊر" جو فيصلو آخري ۽ مذهبي طور تي لازمي هوندو آهي. اڳوڻي سپريم ليڊر، آيت الله علي خامنه اي، 2000ع جي ڏهاڪي ۾ هڪ اهم تاريخي فتوا جاري ڪئي هئي. هن فتوا ۾ واضح طور بيان ڪيو ويو هو ته "هر قسم جي ائٽمي، ڪيميائي ۽ حياتياتي هٿيارن جي تياري، ذخيرو اندوزي ۽ استعمال اسلامي شريعت موجب حرام آهي." ايران هن فتوا کي هميشه پنهنجي دفاع ۾ پيش ڪيو آهي ته جيئن عالمي برادريءَ کي يقين ڏياري سگهجي ته ايران بم ٺاهڻ جو ارادو نٿو رکي. ايراني اختيارين جو چوڻ آهي ته جڏهن هڪ مذهبي اڳواڻ فتوا ڏئي ڇڏي، ته اها ڪنهن به قانون کان وڌيڪ اهميت رکي ٿي. بهرحال، مغربي ملڪ ۽ اسرائيل هن فتوا کي شڪ جي نگاهه سان ڏسندا آهن. انهن جو دليل آهي ته سياست ۾ "تقیه" (حڪمت عملي تحت حقيقت کي لڪائڻ) جي گنجائش موجود آهي ۽ ايران ضرورت پوڻ تي پنهنجو موقف بدلائي سگهي ٿو. اسرائيلي انٽيليجنس دعويٰ ڪندي رهي آهي ته ايران وٽ اهڙا لڪيل دستاويز آهن جيڪي ثابت ڪن ٿا ته ايران جو مذهبي رخ رڳو عالمي دٻاءُ کان بچڻ لاءِ هڪ پردو آهي. تازو ايران جي ڪجهه سياسي اڳواڻن جا اهڙا بيان به سامهون آيا آهن ته جيڪڏهن ايران جي بقا کي خطرو ٿيو ته هو پنهنجي "دفاعي ڊاڪٽرين" تي نظرثاني ڪري سگهن ٿا. هي صورتحال ظاهر ڪري ٿي ته اها فتوا اڄ به هڪ وڏو بحث آهي، جنهن تي ايران جو سڄو سفارتي موقف بيٺل آهي. عرب ملڪن جا خدشا: هڪ علائقائي سرد جنگ عرب ملڪ، خاص ڪري سعودي عرب، گڏيل عرب امارات ۽ بحرين، ايران جي نيوڪليئر پروگرام کي رڳو هڪ فوجي خطرو نه پر پنهنجي سياسي ۽ مذهبي اثر رسوخ لاءِ چئلينج سمجهن ٿا. عرب ملڪن کي ڊپ آهي ته جيڪڏهن ايران ائٽمي طاقت بڻجي ويو ته وچ اوڀر ۾ طاقت جو توازن مڪمل طور تي ايران جي حق ۾ هليو ويندو. انهن جو سڀ کان وڏو خدشو ايران جي "مداخلت واري پاليسي" آهي. عرب ملڪن جو خيال آهي ته ايران پنهنجي ائٽمي طاقت جي گهيري ۾ اچي ڪري يمن، شام، عراق ۽ لبنان ۾ پنهنجي حامي گروپن کي وڌيڪ جارحاڻي انداز ۾ استعمال ڪندو، ڇاڪاڻ ته کيس خبر هوندي ته ڪو به ملڪ ائٽمي طاقت هجڻ جي ڪري مٿس سڌو حملو نه ڪندو. سعودي عرب جي قيادت ڪيترائي ڀيرا کلي ڪري چيو آهي ته جيڪڏهن ايران بم ٺاهي ورتو ته کين به مجبور ٿي پنهنجي دفاع لاءِ ائٽمي هٿيار حاصل ڪرڻا پوندا. هي خدشو وچ اوڀر ۾ هڪ نئين "ائٽمي هٿيارن جي دوڙ" کي جنم ڏئي رهيو آهي. عرب ملڪن جو اهو به خيال آهي ته آمريڪا اڳي وانگر انهن جي حفاظت لاءِ سنجيده ناهي، تنهنڪري اهي هاڻي پنهنجي سيڪيورٽي پاليسين تي ٻيهر غور ڪري رهيا آهن. کين ڊپ آهي ته ايران جي ائٽمي پروگرام جي ڪري خطي ۾ عدم استحڪام پيدا ٿيندو، جنهن جو اثر انهن جي معيشت ۽ تيل جي سپلائي تي پوندو. ايران ۽ عرب ملڪن جي وچ ۾ اعتماد جي کوٽ ايتري ته گهري آهي جو سفارتي لاڳاپن جي بحاليءَ باوجود هي خدشا موجود آهن. ايران جي نيوڪليئر پروگرام تي اسرائيلي خدشا اسرائيل ايران جي نيوڪليئر پروگرام کي پنهنجي وجود لاءِ "سڀ کان وڏو خطرو" قرار ڏئي ٿو. اسرائيلي قيادت جو موقف آهي ته ايران هڪ اهڙي رياست آهي جيڪا کلي عام اسرائيل کي تباهه ڪرڻ جا نعرا لڳائي ٿي، تنهنڪري کيس بم ٺاهڻ جي اجازت ڏيڻ هڪ خودڪشي جي برابر هوندو. اسرائيل هميشه "بيگن ڊاڪٽرين" جي پيروي ڪئي آهي، جنهن تحت هو پنهنجي ڪنهن به دشمن کي اهڙي طاقت بڻجڻ نه ڏيندو جنهن سان اسرائيل جي بقا خطري ۾ پئجي وڄي. اسرائيل جا خدشا رڳو بم تائين محدود ناهن، پر کيس ايران جي ميزائل ٽيڪنالاجي تي به سخت اعتراض آهن، جيڪي بم کڻڻ جي صلاحيت رکن ٿا. اسرائيل گذريل ڪيترن ئي سالن کان ايران جي پروگرام کي روڪڻ لاءِ "شڊو وار" (Shadow War) وڙهي رهيو آهي. ان ۾ ايراني سائنسدانن جا قتل، ائٽمي مرڪزن تي سائيبر حملا (جهڙوڪ اسٽڪس نيٽ وائرس) ۽ ڌماڪا شامل آهن. اسرائيل جو يقين آهي ته سفارتڪاري ايران کي روڪڻ ۾ ناڪام وئي آهي ۽ رڳو فوجي طاقت ئي ايران کي بم ٺاهڻ کان روڪي سگهي ٿي. اسرائيلي وزيراعظم اڪثر ڪري عالمي فورمن تي ايران جي نيوڪليئر پروگرام جي "ريڊ لائن" جو ذڪر ڪندا آهن. انهن کي خدشو آهي ته هڪ ڀيرو ايران ائٽمي طاقت بڻجي ويو ته اسرائيل جي آزاديءَ سان ڪم ڪرڻ جي صلاحيت ختم ٿي ويندي ۽ حزب الله جهڙا گروپ اسرائيل کي وڌيڪ تنگ ڪندا. ايران جي نيوڪليئر پروگرام تي آمريڪي خدشا آمريڪا جا ايران جي حوالي سان خدشا عالمي سياست ۽ تيل جي معيشت سان لاڳاپيل آهن. آمريڪا چاهي ٿو ته وچ اوڀر ۾ ڪا به اهڙي طاقت اڀري نه اچي جيڪا آمريڪي مفادن ۽ ان جي اتحادين (اسرائيل ۽ عرب ملڪن) کي چئلينج ڪري سگهي. آمريڪا جو وڏو خدشو ائٽمي عدم پکيڙ (Non-Proliferation) جو آهي. کين ڊپ آهي ته ايران جي بم ٺاهڻ کان پوءِ سڄي دنيا ۾ ائٽمي هٿيارن جي روڪٿام جو نظام تباهه ٿي ويندو ۽ ٻيا ملڪ به ان راهه تي هلڻ شروع ڪندا. آمريڪا ايران تي سخت ترين اقتصادي پابنديون لڳايون آهن ته جيئن ان جي معيشت کي ايترو ڪمزور ڪيو وي جو هو پنهنجو پروگرام جاري نه رکي سگهي. آمريڪا جي اندر هن معاملي تي ٻه رايا آهن. هڪ ڌر ڳالهين ۽ معاهدن (جهڙوڪ 2015 وارو JCPOA) جي حامي آهي، جنهن ته ٻي ڌر "وڌ ۾ وڌ دٻاءُ" (Maximum Pressure) جي پاليسيءَ تي يقين رکي ٿي. آمريڪي اختيارين کي اها به ڳڻتي آهي ته ايران ائٽمي هٿيار حاصل ڪري عالمي بحري رستن، خاص ڪري هرمز جي لڪ (Strait of Hormuz) تي پنهنجو ڪنٽرول مضبوط ڪندو، جتان دنيا جي تيل جو وڏو حصو گذري ٿو. آمريڪا لاءِ ايران هڪ اهڙو چئلينج آهي جيڪو نه رڳو فوجي پر نظرياتي طور تي به آمريڪي بالادستي کي رد ڪري ٿو. ان ڪري، ايراني ائٽمي پروگرام آمريڪي پرڏيهي پاليسيءَ جو سڀ کان پيچيده حصو بڻجي ويو آهي. ايراني مٿانهين ليڊرشپ جي قرباني ايران پنهنجي انقلابي مقصدن ۽ آزاديءَ جي قيمت وڏين جاني قربانين سان ادا ڪئي آهي. ايراني عوام ۽ قيادت جي نظر ۾، انهن جي مٿانهين ليڊرشپ جي شهادتن انهن جي عزم کي وڌيڪ مضبوط ڪيو آهي. ان سلسلي ۾ سڀ کان وڏو نالو جنرل قاسم سليماني جو آهي، جنهن کي آمريڪا 2020ع ۾ بغداد ۾ هڪ ڊرون حملي ۾ قتل ڪيو هو. سليماني رڳو هڪ جنرل نه هو، پر هو ايران جي علائقائي اثر رسوخ جو معمار سمجهيو ويندو هو. سندس قتل ايران لاءِ هڪ وڏو صدمو هو، پر ايران ان کي پنهنجي "مزاحمتي راهه" جو ٻارڻ بڻايو. ايران جو موقف آهي ته سندن اڳواڻ پنهنجي ملڪ جي سلامتيءَ لاءِ پنهنجون جانيون ڏيڻ کان به نٿا ڪترائين. تازو ئي اسرائيل پاران حماس جي اڳواڻ اسماعيل هنيه کي تهراني جي دل ۾ ۽ حزب الله جي سربراهه حسن نصرالله کي بيروت ۾ نشانو بڻايو ويو. اهي سڀ شخصيتون ايران جي مٿانهين قيادت جي تمام ويجهو هيون ۽ ايراني نظام جو حصو هيون. ايران انهن واقعن کي پنهنجي قيادت جي قرباني طور پيش ڪري ٿو ۽ چوي ٿو ته اهي قربانيون وچ اوڀر مان آمريڪي اثر کي ختم ڪرڻ لاءِ ضروري آهن. ايراني مذهبي قيادت جو خيال آهي ته شهادت انهن جي طاقت جو ذريعو آهي. هنن قربانين ايران جي عوام ۾ قومپرستي ۽ مذهبي جوش کي وڌايو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ايراني حڪومت وڌيڪ سخت پاليسيون اختيار ڪرڻ جي پوزيشن ۾ اچي وئي آهي. ايران جي نظر ۾، هي هڪ اهڙي جنگ آهي جنهن ۾ رت ڏئي ڪري ئي فتح حاصل ڪري سگهجي ٿي. موجوده حالت: هڪ خطرناڪ راند هن وقت ايران ۽ اسرائيل جي وچ ۾ "سائيڊ لائن واري جنگ" (Shadow War) هاڻي سڌي جنگ ۾ تبديل ٿي چڪي آهي. تاريخ ۾ پهريون ڀيرو ايران پنهنجي سرزمين تان اسرائيل تي سوين ميزائل ۽ ڊرون فائر ڪيا آهن. هي هڪ واضح پيغام هو ته ايران هاڻي رڳو پنهنجي اتحادين (پراڪسيز) تي ڀاڙڻ بدران پاڻ به وڙهڻ لاءِ تيار آهي. اسرائيل به جوابي حملا ڪري ايران جي دفاعي نظام کي آزمائي رهيو آهي. سڄي وچ اوڀر ۾ هن وقت بارود جي بو اچي رهي آهي. لبنان جي سرحد تي روزانو فائرنگ ٿي رهي آهي ۽ غزه جي صورتحال هن باهه کي وڌيڪ تيز ڪري ڇڏيو آهي. عالمي برادريءَ کي ڊپ آهي ته هڪ معمولي غلط فهمي هڪ وڏي علائقائي جنگ جو سبب بڻجي سگهي ٿي. ايران پنهنجي نيوڪليئر پروگرام کي تيز ڪري ڇڏيو آهي، جنهن ته اسرائيل پنهنجي فوجي طاقت سان ايران کي روڪڻ لاءِ پرعزم آهي. آمريڪا هن سڄي صورتحال ۾ اسرائيل جي پٺڀرائي ڪري رهيو آهي، پر هو پڻ هڪ وڏي جنگ کان بچڻ چاهي ٿو جنهن ۾ کيس سڌو سنئون شامل ٿيڻو پوي. هن وقت صورتحال اهڙي آهي جو ڪنهن به وقت ڪو وڏو واقعو سڄي خطي جو نقشو بدلائي سگهي ٿو. سفارتڪاريءَ جون ڪوششون تقريبا ناڪام ٿي چڪيون آهن ۽ هاڻي فيصلا ميدانِ جنگ ۾ ٿيندي نظر اچن ٿا. آمريڪا ۽ اسرائيل جي مڊل ايسٽ ۾ رجيم چينج واري دعويٰ آمريڪا ۽ اسرائيل جي پاليسي سازن جي هڪ وڏي حصي جو هميشه اهو خيال رهيو آهي ته وچ اوڀر ۾ امن تڏهن ئي ممڪن آهي جڏهن ايران ۾ موجوده "اسلامي نظام" جو خاتمو ٿئي. هنن جو خيال آهي ته ايران جي موجوده قيادت هڪ نظرياتي رياست هلائي رهي آهي جنهن سان ڳالهيون ڪرڻ بي سود آهي. "رجيم چينج" (Regime Change) جو مطلب آهي ايران جي موجوده حڪومت کي هٽائي اتي هڪ اهڙي حڪومت آڻڻ جيڪا اولهه جي ملڪن لاءِ سازگار هجي. آمريڪي دعويٰ آهي ته ايران جا اڪثريت ماڻهو موجوده نظام کان بيزار آهن ۽ اهي هڪ لبرل ۽ جمهوري ايران چاهين ٿا. اسرائيل پڻ هن دعويٰ جي پٺڀرائي ڪري ٿو، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ ايران جي موجوده ليڊرشپ اسرائيل کي تسليم نه ڪندي. رجيم چينج جي هن دعويٰ جو بنياد ان مفروضي تي آهي ته ايران جو نظام تمام گهڻو ڪمزور آهي ۽ ٿورڙي ٻاهرين دٻاءُ سان ڪري پوندو. آمريڪي سياستدان اڪثر "نيو ايران" جي ڳالهه ڪندا آهن، جيڪو عالمي برادريءَ سان ملي ڪري هلندو. پر ايران جي قيادت هن کي پنهنجي آزاديءَ تي حملو سمجهي ٿي. هي دعويٰ گذريل چار ڏهاڪن کان موجود آهي، پر اڃا تائين ان جا ڪي واضح اثر نظر نه آيا آهن، بلڪه ايراني قيادت هن دٻاءُ کي پنهنجي سياسي طاقت وڌائڻ لاءِ استعمال ڪيو آهي. ان دعويٰ کي عملي جامو پهرائڻ لاءِ عملي قدم رجيم چينج جي دعويٰ کي حقيقت ۾ بدلائڻ لاءِ آمريڪا ۽ اسرائيل ڪيترائي عملي قدم کنيا آهن. سڀ کان پهريون قدم "اقتصادي جنگ" آهي. ايران تي اهڙيون سخت پابنديون لڳايون ويون آهن جو ان جي تيل جي برآمدات کي مڪمل طور تي روڪڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي. ان جو مقصد ايراني عوام کي ايترو تنگ ڪرڻ آهي جو اهي حڪومت خلاف بغاوت ڪري اٿن. ٻيو قدم "نفسياتي جنگ" ۽ ميڊيا پروپيگنڊا آهي. پرڏيهي ريڊيو ۽ ٽي وي چينلز ذريعي ايران جي اندر بي چيني پکيڙڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي. ان کان علاوه، ايران جي اندر ٿيندڙ هر احتجاج (جهڙوڪ مهسا اميني کان پوءِ وارو احتجاج) کي آمريڪا ۽ اسرائيل پاران کلي ڪري سياسي ۽ ميڊيا سپورٽ فراهم ڪئي وئي. اسرائيل پاران ايران جي اندر حساس تنصيبات تي حملا ۽ اهم شخصيتن جو قتل به ان سلسلي جي هڪ ڪڙي آهي ته جيئن ايراني نظام کي اندر کان ڪمزور ثابت ڪيو وي. آمريڪي انٽيليجنس ادارا ايران جي اندر مختلف نسلي ۽ مذهبي گروهن جي حمايت ڪندا آهن ته جيئن اندروني بغاوت جا رستا کلي سگهن. اهي سڀ قدم ايران جي حڪومت کي غير مستحڪم ڪرڻ جي هڪ منظم ڪوشش آهن. ايران پاران اڪثر انڪشاف ڪيا ويندا آهن ته انهن ڪيترن ئي اهڙن جاسوسي نيٽ ورڪن کي پڪڙيو آهي جيڪي ملڪ ۾ گهرو جنگ ڪرائڻ چاهين پيا. غلط نتيجا ۽ اڻ وڻندڙ اثرات رجيم چينج ۽ دٻاءُ جي پاليسيءَ جا نتيجا اڪثر آمريڪا ۽ اسرائيل جي اميدن جي ابتڙ نڪتا آهن. ايران تي جيتريون پابنديون لڳايون ويون، ايران اوترو ئي پنهنجي پيرن تي بيهڻ جي ڪوشش ڪئي. اڄ ايران پنهنجي دفاعي ضرورتن، خاص ڪري ميزائل ۽ ڊرون ٽيڪنالاجي ۾ مڪمل طور تي پاڻڀرو (Self-reliant) ٿي چڪو آهي. اڪثر ماهرن جو خيال آهي ته پابندين ايران کي وڌيڪ سخت موقف اختيار ڪرڻ تي مجبور ڪيو آهي. اقتصادي دٻاءُ جي ڪري ايراني عوام ۾ اولهه جي ملڪن لاءِ نفرت وڌي وئي آهي، جنهن جو فائدو ايراني حڪومت کي مليو آهي. سڀ کان وڏو غلط نتيجو اهو نڪتو آهي ته ايران هاڻي اولهه جي ملڪن سان ڳالهين جي اميد ختم ڪري روس ۽ چين جي بلاڪ ۾ شامل ٿي ويو آهي. ايران هاڻي "ايشيا ڏانهن جهڪاءُ" جي پاليسي اختيار ڪئي آهي، جنهن سان آمريڪي پابندين جو اثر گهٽجي ويو آهي. ان کان علاوه، ايران جو ائٽمي پروگرام هاڻي ان سطح تي پهچي ويو آهي جتي ان کي رڳو پابندين سان روڪڻ ناممڪن آهي. رجيم چينج جي ڪوششن وچ اوڀر کي وڌيڪ غير مستحڪم بڻائي ڇڏيو آهي، جنهن جو نتيجو شام، يمن ۽ عراق جهڙن ملڪن ۾ تباهيءَ جي صورت ۾ نڪتو آهي. آمريڪا جي اها حڪمت عملي ايران کي ڪمزور ڪرڻ بدران کيس هڪ "علاقائي طاقت" طور اڀرڻ ۾ مدد ڏني آهي. ايران جي موجوده قيادت ۽ حڪمت عملي ايران جي موجوده قيادت هن وقت هڪ تمام گهڻي حڪمت عملي (Strategic) انداز ۾ ڪم ڪري رهي آهي. سپريم ليڊر آيت الله خامنه اي جي شھادت کان پوءِ بہ ايران جو نظام تمام گهڻو منظم آهي. ايران جي قيادت جو بنيادي مقصد "انقلاب جو تحفظ" آهي. اهي هڪ پاسي سفارتي رستا کليل رکن ٿا ته ٻئي پاسي پنهنجي فوجي طاقت کي وڌائيندا رهن ٿا. موجوده صدر مسعود پزشڪيان جي حڪومت به ان ئي فريم ورڪ ۾ ڪم ڪري رهي آهي، جتي هو مغرب سان گڏ ڳالهين جي به ڪوشش ڪري رهيو آهي پر پنهنجي دفاعي اصولن تي سمجهوتو ڪرڻ لاءِ تيار ناهي. ايراني قيادت جو يقين آهي ته آمريڪا ڪڏهن به ايران جو خيرخواهه نٿو ٿي سگهي، تنهنڪري هو پنهنجي بقا لاءِ "مزاحمت جي معيشت" ۽ "مزاحمت جي سياست" تي عمل ڪري رهيا آهن. انهن جي حڪمت عملي اها آهي ته جنگ کي پنهنجي سرحدن کان پري رکيو وڃي، تنهنڪري هو سڄي خطي ۾ پنهنجا حامي گروپ (Axis of Resistance) مضبوط ڪن ٿا. ايراني قيادت تمام گهڻي صبوريءَ سان ڪم وٺندي آهي ۽ هو ڊگهي مدي واري راند (Long Game) وڙهڻ جا ماهر آهن. انهن وٽ فيصلا هڪ فرد نه پر هڪ مڪمل ڪائونسل جي مشوري سان ٿيندا آهن، جنهن جي ڪري نظام ۾ تسلسل موجود رهي ٿو. اڄوڪي ايراني قيادت پنهنجي فوجي صلاحيت ۽ سفارتي حڪمت عملي جي ميلاپ سان دنيا آڏو هڪ چئلينج بڻيل آهي. آئي آر جي سي (IRGC) جي جنگي صلاحيت ۽ اثر اسلامي انقلابي گارڊ ڪور (IRGC) يا "سپاهه پاسداران" ايران جي دفاع جو سڀ کان مضبوط قلعو آهي. هي رڳو هڪ روايتي فوج ناهي پر اها هڪ نظرياتي فوج آهي جنهن جو مقصد انقلاب جي حفاظت ڪرڻ آهي. جديد ھٿيار نہ ھُئڻ جي باجود آئي آر جي سي جي جنگي صلاحيت اڄوڪي دور جي جديد تقاضن موجب آهي. انهن وٽ وچ اوڀر جو سڀ کان وڏو ۽ جديد ميزائل پروگرام آهي. سندن "هائپر سونيڪ ميزائل" اهڙا آهن جيڪي اسرائيل جي دفاعي نظام (Iron Dome) کي مات ڏئي سگهن ٿا. ان کان علاوه ايران جي ڊرون ٽيڪنالاجي اڄ سڄي دنيا ۾ مشهور آهي، جن جو استعمال يوڪرين جنگ ۾ به ڏٺو ويو آهي. آئي آر جي سي جي "القدس فورس" سڄي خطي ۾ ايران جي اثر رسوخ کي سنڀاليندي آهي. انهن وٽ اها صلاحيت آهي ته هو هڪ ئي وقت ڪيترن ئي محاذن تي جنگ وڙهي سگهن ٿا. ايران جي بحري قوت "فارسي نار" (Persian Gulf) ۾ آمريڪي بحري جهازن لاءِ وڏو خطرو آهي. انهن جي جنگي حڪمت عملي "اسيميٽرڪ وارفيئر" تي ٻڌل آهي، جنهن جو مطلب آهي ته هو هڪ وڏي طاقت کي پنهنجي گوريلا جنگ ۽ جديد ٽيڪنالاجي جي ميلاپ سان شڪست ڏئي سگهن ٿا. آئي آر جي سي ايران جي معيشت ۽ سياست ۾ به تمام گهڻو بااثر آهي، جنهن ڪري کيس ختم ڪرڻ ممڪن ناهي. هي قوت ايران کي هڪ ناقابلِ شڪست طاقت طور پيش ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري رهي آهي. ايران جا مددگار ملڪ ايران اڄ عالمي سطح تي اڪيلو ناهي، پر کيس ڪجهه وڏين طاقتن جي کليل ۽ ڍڪي حمايت حاصل آهي. روس هن وقت ايران جو سڀ کان اهم اسٽريٽجڪ پارٽنر آهي. يوڪرين جنگ کان پوءِ ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ فوجي تعاون تمام گهڻو وڌي ويو آهي. روس ايران کي جديد سائيبر هٿيار، فضائي دفاعي نظام ۽ ٻي جنگي ٽيڪنالاجي فراهم ڪري رهيو آهي. چين ايران جو سڀ کان وڏو معاشي مددگار آهي. چين پاران ايران سان 25 سالن جو وڏو معاهدو ڪيو ويو آهي، جنهن تحت چين ايران جي تيل جي شعبي ۽ انفراسٽرڪچر ۾ اربين ڊالرن جي سيڙپڪاري ڪندو. هي معاهدو آمريڪي پابندين جي منهن تي هڪ چماٽ آهي. اتر ڪوريا پڻ ايران جو ميزائل ٽيڪنالاجي ۾ پراڻو ساٿي رهيو آهي. ان کان علاوه ايران کي لبنان، شام، عراق ۽ يمن ۾ موجود پنهنجن طاقتور اتحادين جي مڪمل حمايت حاصل آهي، جيڪي ايران جي هڪ اشاري تي جنگ ۾ ڪڏڻ لاءِ تيار آهن. ايران هن بلاڪ کي "مزاحمت جو بلاڪ" سڏي ٿو. روس ۽ چين جي حمايت ايران کي گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل ۾ به سياسي تحفظ فراهم ڪري ٿي. اڄ ايران هڪ نئين عالمي نظام (Multi-polar World) جو حصو بڻجي چڪو آهي جتي آمريڪا جي بالادستي هاڻي اڳي وانگر ناهي رهي. هي بين الاقوامي سهڪار ايران کي ائٽمي پروگرام ۽ علائقائي تڪرارن ۾ وڌيڪ اعتماد ڏئي ٿو. ائٽمي طاقت: ايران لاءِ هڪ ضرورت يا بقا جو سوال ايران لاءِ نيوڪليئر بم يا ائٽمي طاقت حاصل ڪرڻ جو معاملو رڳو فوجي شوق ناهي، پر ان جي پويان گهريون سياسي ۽ دفاعي ضرورتون لڪيل آهن. ايران جي قيادت گذريل چئن ڏهاڪن کان جنهن "رجيم چينج" ۽ ٻاهرين دٻاءُ جو مقابلو ڪري رهي آهي، ان کين اهو سبق ڏنو آهي ته رڳو روايتي فوج هڪ سپر پاور کي روڪڻ لاءِ ڪافي ناهي. ايران جو خيال آهي ته جيڪڏهن ليبيا جي معمر قذافي ۽ عراق جي صدام حسين پنهنجا ائٽمي پروگرام ختم نه ڪن ها، ته شايد آمريڪا انهن جي ملڪن تي سڌو حملو نه ڪري ها. ايران، اتر ڪوريا جي مثال کي سامهون رکي ٿو، جنهن کي ائٽمي طاقت هجڻ جي ڪري آمريڪا سڌو نشانو نٿو بڻائي سگهي. ان ڪري، ايران لاءِ ائٽمي بم هڪ "آخري دفاعي ڍال" (Ultimate Deterrent) آهي جيڪو کيس آمريڪا ۽ اسرائيل جي ممڪنه حملن کان مستقل تحفظ فراهم ڪري سگهي ٿو. ان کان علاوه، ايران پاڻ کي وچ اوڀر جي هڪ قدرتي علائقائي طاقت (Regional Power) سمجهي ٿو. ائٽمي طاقت هجڻ سان نه رڳو ان جي دفاعي صلاحيت وڌي ٿي، پر ان جو سياسي اثر رسوخ به سڄي دنيا ۾ مڃيو ويندو. ايران چاهي ٿو ته هو هڪ اهڙي ملڪ طور اڀري جيڪو مغربي بالادستي کي رد ڪري پنهنجي فيصلن ۾ آزاد هجي. نيوڪليئر پروگرام ايران لاءِ قومي فخر ۽ سڃاڻپ جو معاملو به بڻجي چڪو آهي. ايراني قيادت جو يقين آهي ته جيستائين هو ائٽمي طاقت نه بڻجندا، تيستائين اسرائيل کين مسلسل خطي ۾ نشانو بڻائيندو رهندو ۽ آمريڪا سندن معيشت کي پابندين ذريعي گهٽيندو رهندو. نيوڪليئر هٿيار ايران کي اها طاقت ڏيندا جو هو عالمي سياست ۾ "پليئر" بڻجي پنهنجي شرطن تي ڳالهيون ڪري سگهي. تنهنڪري، ايران لاءِ ائٽمي طاقت حاصل ڪرڻ جو مطلب آهي پنهنجي وجود ۽ انقلابي نظام کي هميشه لاءِ محفوظ بڻائڻ. وچ اوڀر جو مستقبل: امن يا تباهي وچ اوڀر جو مستقبل هن وقت هڪ وڏي تڪرار جي پاڇي ۾ آهي. جيڪڏهن ايران، اسرائيل ۽ آمريڪا جي وچ ۾ سڌي جنگ شروع ٿي وئي، ته ان جو اثر رڳو هن خطي تائين محدود نه رهندو، پر سڄي دنيا جي معيشت تباهه ٿي ويندي. تيل جي فراهمي بند ٿيڻ سان عالمي منڊي ۾ بحران پيدا ٿيندو. ٻئي پاسي، جيڪڏهن ايران ائٽمي طاقت طور پاڻ کي ظاهر ڪري ٿو، ته وچ اوڀر جي سياست مڪمل طور بدلجي ويندي. مستقبل جا ٻه رستا نظر اچن ٿا: هڪ رستو "وڏي تباهي" جو آهي جتي طاقت جو استعمال سڀ ڪجهه ختم ڪري ڇڏيندو. ٻيو رستو "سفارتي حل" جو آهي، پر ان لاءِ ضروري آهي ته آمريڪا ۽ اسرائيل ايران کي هڪ طاقت طور تسليم ڪن ۽ ايران پڻ عالمي سلامتي جي معيارن تي پورو لهي. امن جو مستقبل رڳو ان ڳالهه ۾ لڪيل آهي ته خطي جا ملڪ (ايران ۽ عرب ملڪ) پنهنجا معاملا پاڻ حل ڪن ۽ ٻاهرين مداخلت گهٽ ٿئي. جيڪڏهن ايران ۽ سعودي عرب جا لاڳاپا وڌيڪ بهتر ٿين ٿا، ته وچ اوڀر ۾ امن جي هڪ نئين اميد پيدا ٿي سگهي ٿي. پر هن وقت تائين، اسرائيل ۽ ايران جي دشمني امن جي رستي ۾ سڀ کان وڏي رڪاوٽ آهي. وچ اوڀر جو مستقبل اڄ اڳي کان وڌيڪ غير يقيني آهي. نتيجو: وچ اوڀر جي هيءَ ويڙهه رڳو سرحدن جي ناهي، پر اها نظرين، طاقت ۽ بقا جي ويڙهه آهي. تاريخ ثابت ڪيو آهي ته طاقت جو استعمال مسئلن کي وڌيڪ پيچيده بڻائيندو آهي. عالمي برادريءَ کي گهرجي ته هو انصاف ۽ برابريءَ جي بنياد تي هن تقرار کي حل ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪري، ٻي صورت ۾ تباهي جو رستو سڀني لاءِ کليل آهي. --- ## 14. تون حسين ڇوڪري، - **URL**: https://www.daibul.com/Poetry/tun-haseen-chhokri - **Category**: شاعري (Poetry) - **Subcategory**: ghazal - **Author / Poet**: سروڻ ڪُمار - **Date**: 5 مارچ، 2026 ### Content پاڪ پاڻي جيان، تون حسين ڇوڪري، سونھن راڻي جيان، تون حسين ڇوڪري. ​ماهه رو، ماهه جبين، دلنشين، دلربا، تنهنجي قاتل نگاهه، قلندري هر ادا، دل ٻاراڻي جيان، تون حسين ڇوڪري. ​خوبرو، نازنين، آفرين، قدِ رعنا، تنهنجي هڪ جهلڪ سان، ٿين ڏک ٿا فنا، مئي پراڻي جيان، تون حسين ڇوڪري. تون کي غالب جي ڪوئي غزل مان چوان، يا ڀئائي جي وائي لکيل مان چوان، رب جي واڻي جيان تون حسين ڇوڪري --- ## 15. ھِيءَ ھوا تنھنجي، حُسن جي ھاڪ ۾ - **URL**: https://www.daibul.com/Poetry/he-hawa-tuhnje-husan-ji-haak-mein - **Category**: شاعري (Poetry) - **Subcategory**: ghazal - **Author / Poet**: حسن درس - **Date**: 5 مارچ، 2026 ### Content ھِيءَ ھوا تنھنجي، حُسن جي ھاڪ ۾، پَئِي ڦِري ھر ٿام ۾ ۽ ٿاڪ ۾. تون وسِين خوشبوءَ ۾، سُرھاڻ ۾، باک ويلي، مھڪ گُھلندي ماڪ ۾. تون نہ موٽئين، مون نہ سُودي نِنڊ ڪا، نيڻ ڏِيئن جِيئن ٻَريا پئي تاڪ ۾. مان بہ ڪافر، بُت اچي تنھنجو رکيم، اڄ وري دل پنھنجي ڪعبي پاڪ ۾. سِج، سرمد ۽ ننڍڙا ٻارڙا، سڀ اگهاڙپ جي ڍڪيل پوشاڪ ۾. ھي ”حسن“ آوارہ گرد آدمي، تو ڏٺو آ ڇا ڀلا رولاڪ ۾؟ --- ## 16. يُورپ ۾ وڌندڙ يھوديت ۽ سامي مخالف سوچ - **URL**: https://www.daibul.com/Column/europe-mein-wadhandar-yahoodiyat-aeen-saami-mukhalif-soch - **Category**: ڪالم (Column) - **Subcategory**: current-affairs - **Author / Poet**: ديبُل انتظاميہ - **Date**: 2 مارچ، 2026 ### Content يورپي کنڊ هن وقت هڪ اهڙي سماجي ۽ سياسي تبديليءَ مان گذري رهيو آهي، جنهن جا اثر اتي رهندڙ مختلف گروهه محسوس ڪري رهيا آهن. گذريل ڪجهه سالن کان يورپ جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ مقامي قومپرستي ۽ مذهبي سڃاڻپ جي حوالي سان هڪ نئين بحث جنم ورتو آهي. اها بحث هاڻي رڳو ايوانن تائين محدود ناهي رهي، پر عوامي رِوين ۾ به ان جا واضح اثر نظر اچڻ لڳا آهن. يورپ، جيڪو گذريل ڪجهه ڏهاڪن کان انساني حقن، مذهبي رواداري ۽ سيڪيولر قدرن جو علمبردار رهيو آهي، هن وقت هڪ خطرناڪ نظرياتي موڙ تي بيٺو نظر اچي ٿو. ٻي عالمي جنگ جي تلخ يادن ۽ هولوڪاسٽ جي هيبتناڪ داستانن کان پوءِ، يورپي سماج اها قسم کنئي هئي ته "هاڻي ٻيهر ڪڏهن به ائين نه ٿيندو." پر 2026 جي شروعاتي مهينن تائين پهچندي، يورپ جي گهٽين، ايئرپورٽن ۽ پارليامينٽن مان هڪ ڀيرو ٻيهر يھوديت يا ساميت دشمني (Antisemitism) جي گهري گونج ٻڌڻ ۾ اچي رهي آهي. هيءَ رڳو ڪا جذباتي لهر ناهي، پر انگ اکر ٻڌائين ٿا ته يورپ ۾ هڪ ڀيرو ٻيهر نسل پرستي ۽ مذهبي تعصب جو جن بوتل مان ٻاهر نڪري آيو آهي. خاص ڪري آڪٽوبر 2023 جي غزه جنگ کان پوءِ، يورپ جي مختلف ملڪن ۾ يھودي برادرين خلاف نفرت آميز واقعن ۾ سوين سيڪڙو اضافو ٿيو آهي. جنهن آزاديءَ سان اڄ يورپ جي مرڪزي شهرن ۾ انتهاپسند نعرا هنيا وڃن ٿا، تنهن عالمي مبصرن کي حيران ڪري ڇڏيو آهي. ان وڌندڙ نفرت جو هڪ بدترين ۽ تازو مظهر پولينڊ جي ڪراڪوف ايئرپورٽ تي ڏسڻ ۾ آيو. جنوري 2026 جي پڇاڙيءَ ۾، جڏهن سڄي دنيا هولوڪاسٽ جي قربانين کي ياد ڪري رهي هئي، تڏهن جان پال II انٽرنيشنل ايئرپورٽ تي هڪ مقامي پولش مسافر پاران عبادت ۾ مصروف "ھڪ ربِي" يھودي سياحن جي هڪ گروهه کي نه صرف هراسان ڪيو ويو پر کين جسماني طور تي ڌڪا به ڏنا ويا. وائرل ٿيل وڊيو ۾ پولينڊ جو اهو مقامي شخص رڙيون ڪندي چئي رهيو هو ته: "هي پولينڊ آهي، اسرائيل ناهي، هتان نڪري پنهنجي ملڪ وڃو، اسان کي هتي توهان جي ضرورت ناهي! ذريعو: https://x.com/i/status/2028438191565316134 پولينڊ جي سينٽر فار پبلڪ اوپينين ريسرچ (CBOS) پاران فيبروري 2026 ۾ ڪيل سروي مطابق، اٽڪل 40 سيڪڙو پولش عوام يھودين لاءِ ناپسنديدگي جو کليل اظهار ڪيو آهي. ياد رهي ته يھوديت مخالف واقعن ۾ آڪٽوبر 2023 کان پوءِ حيرت انگيز طور تي 800 سيڪڙو تائين اضافو رپورٽ ٿيو آهي. سياسي ميدان ۾ به صورتحال ڪا گهڻي مختلف ناهي. ساڄي ڌر جي سياستدانن، جهڙوڪ گريگورز برائون، هولوڪاسٽ کان انڪار ۽ يھودين خلاف قديم مذهبي الزامن کي ٻيهر زنده ڪري عوامي جذبات کي ڀڙڪائڻ شروع ڪيو آهي. "پولينڊ رڳو پولش ماڻهن لاءِ آهي" جهڙا نعرا هاڻي سرعام پارليامينٽ جي ٻاهر ٻڌڻ ۾ اچن ٿا. جيتوڻيڪ وزيراعظم ڊونلڊ ٽسڪ جي موجوده حڪومت 2025-2030 لاءِ هڪ قومي حڪمت عملي ذريعي هن لهر کي روڪڻ جي ڪوشش ڪري رهي آهي ۽ مذهبي رواداري جي پرچار ڪندڙ ادارن کي ٻيهر فعال ڪيو پيو وڃي، پر سوال اهو آهي ته ڇا سرڪاري پاليسيون ان گهري نفرت جو مقابلو ڪري سگهنديون جيڪا هاڻي عام ماڻهوءَ جي ذهنيت جو حصو بڻجي رهي آهي؟ صرف پولينڊ ۾ 2012 ۾ 21، 2013 ۾ 25، 2014 ۾ 39، 2015 ۾ 167، 2016 ۾ 101، 2017 ۾ 73، 2018 ۾ 179، 2019 ۾ 128، 2020 ۾ 81، 2021 ۾ 11 ۽ 2022 ۾ 130 يھودين سان اظھار نفرت جا واقعا رڪارڊ ڪيا ويا. ذريعو: https://fra.europa.eu/sites/default/files/fra_uploads/fra-2023-antisemitism-update-2012-2022_en.pdf هن وڌندڙ سوچ جا ڪارڻ: ڇا يورپ ماضيءَ ڏانهن موٽي رهيو آهي؟ سوال اهو پيدا ٿئي ٿو ته آخر يورپ جي هڪ وڏي حصي ۾ هيءَ سوچ ٻيهر ڇو جنم وٺي رهي آهي؟ ڪجهه تجزيه نگارن جو خيال آهي ته يورپ ۾ "قومپرستي" (Nationalism) جي اها لهر ماضيءَ جي نازي سوچ جي ياد تازي ڪري رهي آهي، جتي پهرين مذهبي يا نسلي گروهن کي نشانو بڻايو ويندو هو ۽ پوءِ ان کي سياسي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. پر موجوده دور ۾ ان جا سبب وڌيڪ پيچيده آهن. مقامي يورپي ماڻهن جي هن وڌندڙ نفرت جي پٺيان ڪجهه اهڙا عوامل به آهن، جن ۾ يھودي برادريءَ جي پنهنجي ڪردار ۽ موجوده عالمي صورتحال کي به بحث هيٺ آندو وڃي ٿو. ٻٽي وفاداري جو تاثر: يورپ جي مقامي ماڻهن ۾ اهو احساس وڌي رهيو آهي ته اتي رهندڙ يھودي برادري پنهنجي رهائشي ملڪ (جهڙوڪ پولينڊ يا فرانس) جي ڀيٽ ۾ اسرائيل سان وڌيڪ وفادار آهي. غزه جي تڪرار دوران جڏهن يورپي يھودين پاران اسرائيلي فوجي ڪاررواين جي کليل حمايت ڪئي وئي، ته ان سان مقامي يورپين ۾ اها سوچ پيدا ٿي ته هي ماڻهو ملڪي مفادن کان وڌيڪ پنهنجي مذهبي رياست کي اهميت ڏين ٿا. اسرائيلي سياست جا اثر: پولينڊ ۾ "الٽرا آرٿوڊوڪس" (Haredi) يھودين جا ڪجهه گروهه جڏهن پنهنجي مذهبي لباس ۽ روايتن سان سفر ڪن ٿا، ته اهي اڪثر ڪري مقامي قانونن يا سماجي آداب کان هٽي ڪري پنهنجي مذهبي اصولن تي سختي سان عمل ڪن ٿا. ڪراڪوف ايئرپورٽ جهڙن واقعن ۾ اڪثر اهي شڪايتون به سامهون آيون آهن ته ڪجهه گروهه عوامي جڳهن تي رڳو پنهنجي مذهبي ضرورتن کي ترجيح ڏين ٿا، جنهن کي مقامي ماڻهو پنهنجي "ثقافتي غلبي" (Cultural Dominance) طور ڏسن ٿا. گريگورز برائون جهڙن سياستدانن جا دليل: پولش سياستدان اڪثر اهو الزام لڳائيندا آهن ته يھودي تنظيمون پولينڊ تي هولوڪاسٽ جي نالي تي "تاريخي بليڪ ميلنگ" ڪن ٿيون ته جيئن مالي فائدا يا ملڪيتون حاصل ڪري سگهجن. اهڙا بيان عوام ۾ اهو تاثر پيدا ڪن ٿا ته يھودي برادري پنهنجي تاريخ کي هڪ "هٿيار" طور استعمال ڪري رهي آهي. پراپرٽي ۽ معاوضي جا تڪرار: پولينڊ ۾ ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ڇڏيل ملڪيتن جي واپسيءَ بابت يھودي تنظيمن جا سخت مطالبات به مقامي ماڻهن ۾ بي چيني پيدا ڪن ٿا. مقامي ماڻهن کي لڳي ٿو ته انهن جي ابن ڏاڏن کان حاصل ڪيل زمينون هاڻي قانوني جنگ ذريعي کسيون پيون وڃن. ڇا يورپ نازي سوچ ڏانهن واپس وڃي رهيو آهي؟ اهو چوڻ وقت کان اڳ هوندو، پر اهو واضح آهي ته يورپي عوام هاڻي پنهنجي سڃاڻپ ۽ وسيلن بابت وڌيڪ حساس ٿي ويو آهي. يھودي برادري جي ڪجهه گروهن پاران پنهنجي مذهبي ۽ سياسي سڃاڻپ کي مقامي سماج جي مٿان رکڻ واري عمل، هن نفرت کي ٻارڻ مهيا ڪيو آهي. ڪراڪوف ايئرپورٽ تي ٿيندڙ يھودين سان بدتميظي هجي يا پارليامينٽ ۾ ٿيندڙ تقريرون، اهي سڀ ان ڳالهه جي علامت آهن ته يورپ جو سماجي ڍانچو هاڻي پنهنجي اڳوڻي "برداشت" واري صورتحال ۾ ناهي رهيو. هي هڪ اهڙو تڪرار آهي جنهن جا ٻئي پاسا پنهنجي پنهنجي جاءِ تي سخت موقف رکن ٿا، ۽ ان جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ نفرت جا پاڇا سڄي خطي تي گهرا ٿي رهيا آهن. يھودين سان اظھار نفرت ۾ يورپ ۾ سرفھرست فرانس جو ملڪ آھي، جتي حڪومت طرفان يھودين جي تحفظ جي لاءِ ھر ممڪن قانون پاس ٿيل ھُئڻ باوجود اُتان جي عوام ۾ يھودين جي لاءِ ھڪ الڳ ۽ عجيب رويو آھي. جتي فرانس ۾ اٽڪل ساڍا چار لک يھودي رھن ٿا، پر اُتي ئي سڀ کان وڌيڪ واقعا رپورٽ ٿيا آھن. فرانس ۾ کاٻي ڌر (Far-left) ۽ مسلمان مهاجرن جي ڪجهه حلقن سان گڏوگڏ هاڻي مقامي ساڄي ڌر جا ماڻهو به اسرائيلي پاليسين جي ڪري مقامي يھودين کي نشانو بڻائين ٿا. 2026 ۾ فرانس جي مختلف شهرن ۾ يھودي اسڪولن ۽ عبادت گاهن جي ٻاهر احتجاج ۽ بدتميظي جا واقعا ڪنهن به ٻئي يورپي ملڪ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آهن. 2026 ۾ فرانس جي مختلف شهرن ۾ يھودي اسڪولن ۽ عبادت گاهن جي ٻاهر احتجاج ۽ بدتميظي جا واقعا ڪنهن به ٻئي يورپي ملڪ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آهن. جرمنيءَ ۾ "Alternative for Germany" (AfD) جهڙيون پارٽيون قومپرستي کي هٿي ڏئي رهيون آهن، جنهن ڪري عام ماڻهو هاڻي کلي عام يھودين خلاف ڳالهائڻ کي پنهنجو حق سمجهي ٿو. جون 2024 جي هڪ سروي ۾ ڏٺو ويو ته جرمني ۾ سام دشمني تمام گهڻي هئي، جنهن ۾ "انتهائي تشدد" جي وڏي مقدار جو حوالو ڏنو ويو، جنهن ۾ گذريل سال جي مقابلي ۾ سام دشمني جي واقعن ۾ 83 سيڪڙو واڌ ٿي. صرف 2023 ۾، وفاقي پوليس پاران 5,164 سام دشمني جا واقعا رڪارڊ ڪيا ويا. ان کان علاوه، جرمني جي فيڊرل ايسوسيئيشن آف ڊپارٽمينٽس فار ريسرچ اينڊ انفارميشن آن اينٽيسميٽزم (RIAS) رپورٽنگ ۽ سپورٽ نيٽ ورڪ جي مطابق، 7 آڪٽوبر 2023 کان وٺي، جرمني ۾ روزانو سراسري طور تي 32 سام دشمني جا واقعا ٿيا آهن، جيڪي 2022 ۾ سراسري طور تي ست هئا. RIAS جي هڪ الڳ رپورٽ موجب، 2024 جي پهرين اڌ دوران صرف برلن ۾ 1,383 سام دشمني جا واقعا رڪارڊ ڪيا ويا. اهو سراسري طور تي روزانو ست کان اٺ واقعا آهي. دستاويز شروع ٿيڻ کان وٺي اهو هڪ سال ۾ برلن ۾ رپورٽ ٿيل سام دشمني جي واقعن جو سڀ کان وڏو تعداد آهي. يورپ جو عام ماڻهو سمجهي ٿو ته وڏا بئنڪر ۽ مالياتي نظام يھودي سرمائيدارن جي هٿ ۾ آهي، جيڪو انهن جي معاشي بدحالي جو سبب آهي. يورپي عوام اسرائيل جي غزه پاليسين کي ناپسند ڪري ٿو ۽ ان جو غصو پنهنجي ملڪ ۾ رهندڙ يھودين تي ڪڍي ٿو. مقامي ماڻهن کي لڳي ٿو ته يھودي برادري "الڳ ٿلڳ" (Ghettoized) رهي ٿي ۽ مقامي يورپي ثقافت ۾ رلڻ ملڻ بدران پنهنجي مذهبي سڃاڻپ تي وڌيڪ زور ڏئي ٿي. يھودي شريعت ۾ عام يھودين جي لاءِ روزاني معمولات جا اھڙا سخت قانون آھن جيڪي کين يورپ جي مقامي ڪلچر کان پري رکن ٿا. يھودي اڪثر ڪري ٻين مذهبن جي ماڻهن سان گڏ کائڻ پيئڻ يا انهن جي سماجي تقريبن ۾ مڪمل طور شريڪ نه ٿي سگهندا آهن، جنهن ڪري مقامي ماڻهو کين "الڳ ٿلڳ" سمجهندا آهن. يھودي اڪثر ڪري ٻين مذهبن جي ماڻهن سان گڏ کائڻ پيئڻ يا انهن جي سماجي تقريبن ۾ مڪمل طور شريڪ نه ٿي سگهندا آهن، جنهن ڪري مقامي ماڻهو کين "الڳ ٿلڳ" سمجهندا آهن. ماضيءَ ۾ يورپي ملڪن (خاص ڪري پولينڊ ۽ جرمني) ۾ يھودين کي مجبور ڪيو ويندو هو ته هو شهر جي مخصوص حصن "گيٽوز" ۾ رهن. جيتوڻيڪ هاڻي اهي قانون ناهن، پر اها تاريخي عادت اڃا به موجود آهي. هو اڄ به پنهنجي عبادت گاهن (Synagogues) ۽ مخصوص اسڪولن جي ويجهو گروهه جي صورت ۾ رهڻ کي ترجيح ڏين ٿا، جنهن ڪري هو مقامي يورپي سماج جو حصو نٿا بڻجي سگهن. 19هين صديءَ کان پوءِ صهيونيت جي لهر يھودين ۾ اهو احساس وڌايو ته سندن اصل وطن يورپ ناهي پر "اسرائيل" آهي. جڏهن ڪا برادري پنهنجي رهائشي ملڪ کي عارضي ۽ ڪنهن ٻي سرزمين کي پنهنجي اصل منزل سمجهندي آهي، ته اها مقامي تهذيب ۽ تمدن ۾ ڪڏهن به مڪمل طور جذب ناهي ٿي سگهندي. تاريخي طور تي يورپي عيسائي سماج به يھودين کي ڪڏهن کليل دل سان قبول نه ڪيو. کين "عيسيٰ جو قاتل" يا "سود خور" جهڙن لقبن سان نوازيو ويو. جڏهن هڪ سماج مسلسل ڪنهن گروهه کي "اجنبي" قرار ڏيندو رهندو، ته اهو گروهه دفاعي طور تي پنهنجي الڳ سڃاڻپ کي وڌيڪ مضبوطيءَ سان پڪڙيندو آهي. يھودين جو يورپي ڪلچر ۾ زم نه ٿيڻ صرف هڪ پاسي جي غلطي ناهي. هي هڪ ٻه طرفو عمل رهيو آهي: يھودين پنهنجي مذهبي ۽ نسلي سڃاڻپ کي بچائڻ لاءِ الڳ ٿلڳ رهڻ کي ترجيح ڏني، ۽ يورپي سماج پنهنجي تعصب جي ڪري کين ڪڏهن پنهنجو نه بڻايو. اها ئي "اجنبيت" اڄ 2026 ۾ به پولينڊ، جرمني، اسپين يا فرانس جي گهٽين ۾ نظر اچي ٿي، جتي مقامي ماڻهو کين هزار سال رهڻ باوجود "غير" سمجهن ٿا. --- ## 17. چڱو جو اسانکي نہ درزي مليو - **URL**: https://www.daibul.com/Poetry/chango-jo-asankhe-na-darzi-milyo - **Category**: شاعري (Poetry) - **Subcategory**: nazm - **Author / Poet**: حسن درس - **Date**: 28 فيبروري، 2026 - **ڪتاب**: حسن درس جو رسالو - **صفحو**: 180 ### Content چڱو جو اسانکي نہ درزي مليو نہ ڪو ماپ من جي، نہ ڪو ڪور ٿي، حياتي سندو ھرک ڦاڙي ھوا، قضا جي ڪتر ساڻ ڪوري ڇڏيو، ھوا جي ھٿن ۾ پاڻ ڀوري ڇڏيو! نہ ڪو ڪاڄ ڪوئي نہ ٻيڙو لڳو! سڳي کانسواءِ ھي سُئي سوچ جي، انڌيري ۾ بکيا اجايا ھڻي، پراڻا پيا ٿيندا وڃون پاڻ ۾، ٽُٽا ڦاٽندا ٿا وڃون پاڻ ۾، اڃا ٿا چئو تہ بدن ٽانڪبو اسان کي تہ سُورن سبي آ رکيو! چڱو جو اسانکي نہ ڌوٻي مليو! صدين جي سفر ۾ ٿا ڇڪبا رھون وچو وچ واري ورائي وئي ڪٿي گھاٽ اھڙو نہ ڪوئي گھڙيو، جتي اڄ اکين کي بہ اُجرو ڪريون، رڳ راھ ۾ آھ آھي اُڀي، لکين لفظ آنڌي جيان اڄ اُٿيا، وئي دز دل تي دُکن جي ڄمي، جتي جر اندر جيءُ نٿو ڌوپجي، اُتي اڄ بنا آب جي دوستو! اسان کي تہ آ ڌُوڙ ڌوئي رکيو! --- ## 18. مُحبت مال چاريندي، - **URL**: https://www.daibul.com/Poetry/muhabbat-maal-chaareenday - **Category**: شاعري (Poetry) - **Subcategory**: nazm - **Author / Poet**: حسن درس - **Date**: 28 فيبروري، 2026 - **ڪتاب**: حسن درس جو رسالو - **صفحو**: 154 ### Content مُحبت مال چاريندي، وڃي ويٺي وڻن ھيٺان، حقيقت خواب جي ڀرسان، سُمھي پئي گيت ميڙيندي، دلين جي خُشڪ پتن تي، رکي ٿي پير خاموشي، اسان جي زندگي گُذري، خود سان پاڻ جھيڙيندي، اُداسي اڳ ڄائي ڀيڻ آھي، ھر جوانيءَ جي، ڇڻن ٿا پن ڇاتين تي، مٽي ۽ مائٽي ڪھڙي، پراڻو عشق پوڙھو ھو، سڀن جو ڄڻ تہ تڙ ڏاڏو، اسان جو ڀاءُ ٻيو ڪھڙو، اسان جي ڀائٽي ڪھڙي. --- ## 19. ڇڏڻ لاءِ ڇوڪريون ڇڏجن، مگر پوءِ ڇا تہ ٻيو کڻجي، - **URL**: https://www.daibul.com/Poetry/chhadan-laye-chhokryun-chandjan-magar-poe-chha-ta-byo-khanje - **Category**: شاعري (Poetry) - **Subcategory**: nazm - **Author / Poet**: حسن درس - **Date**: 28 فيبروري، 2026 - **ڪتاب**: حسن درس جو رسالو - **صفحو**: 152 ### Content ڇڏڻ لاءِ ڇوڪريون ڇڏجن، مگر پوءِ ڇا تہ ٻيو کڻجي، ڪرڻ لئہ ڪم ڪيئي آھن، محبت ھيڪلي آھي، اُڌاري زندگي آھي، نقد آ پيار ھُن جو ئي، زماني ۾ زنجيرون ڪئي، وڻي ٿو ھار ھُن جو ئي، ٻہ ٽي ٻُوٽا کڻي پوکيان، گُلن جا گنج ٿي پوندا، ڪريان ڪجھ ڍنڍ سان ڳالھيون، بتيلا ھنج ٿي پوندا، وڻ کي ڪوٺ ڏيئي ڪا، ملايان آبشارن سان، نمن جي ڳوٺ ۾ نئين سر، ڪيان مان راند ٻارن سان، پراڻا ٿانو ٽامي جا، قلعي ڪنھن کان ڪرايان مان، چڙھي مان ڏاند گاڏيءَ تي، اچان ڪجھ اوڏڙو ھُن کي، ھوائن جي ھندوري ۾، ڏيان مان لوڏڙو ھُن کي، سمورو ھي تصور آھي، سمورا خواب ھي آھن، حياتيءَ جي ڪتابن جا، اڌورا باب ھي آھن، رڳو آ رش روڊن تي، گھٽين ۾ بي دلي آھي، ڪريان ٿو پيار مان تنھا، مُحبت ھيڪلي آھي. --- ## 20. صدين جو سچ سامھون آ - **URL**: https://www.daibul.com/Poetry/sadyan-jo-sach-aa-saamhun - **Category**: شاعري (Poetry) - **Subcategory**: nazm - **Author / Poet**: حسن درس - **Date**: 26 فيبروري، 2026 - **ڪتاب**: حسن درس جو رسالو - **صفحو**: 150 ### Content وڏا وڻ ڳوٺ تُنھنجي جا ڊگھا پاڇا مٽي چِيڪي ھوا سامھون سُٺي ساڳي سريلي سينڍ تنھنجي آ ڳليون ڄڻ ڳھر ۾ آھن اکيون ڪنھن جواڻ عورت جون ننڊاکو نم جو وڻ آ نرالي نينڍ تنھنجي آ پراڻيون پٽ تي پوندڙ ڀتيون ڀُرندي نہ ڀُڻڪن ٿيون ٻُڌيون جيڪي اٿم ڳالھيون انھن جو ڳچ سامھون آ مُڙي ۽ مور جو ڪوئي ڊُڪي ٿو ڊيل جي پويان حياتيءَ جي حقيقت ۽ صدين جو سچ سامھون آ --- ## 21. ڪانڊيرو نالي ھُو ھارِي - **URL**: https://www.daibul.com/Poetry/kandero-naalay-hu-haari - **Category**: شاعري (Poetry) - **Subcategory**: nazm - **Author / Poet**: حسن درس - **Date**: 26 فيبروري، 2026 - **ڪتاب**: حسن درس جو رسالو - **صفحو**: 148-149 ### Content ڪانڊيرو نالي ھُو ھارِي ڪالھ مري ويو سيءَ تپ ۾ ڪانڊيري جو ڏاندن جوڙو پر سياري ۾ چورن ڪاھيو جنھن تي ڪُتي ڪيڏو باھيو ھا پر رات بہ ڪاري آھي جنھن کان توبہ زاري آھي ڇا ڇا ٿي تاريخ ڦلھوري چورن جا ٿي پيرا ڊاھي ھُن جي زال تہ رِليون ٺاھيون ڪيڏيون پاريون ڀليون ٺاھيون جنھن ۾ ھن ھُئي ننڊ بہ ٽانڪي پنھنجو سارو نُور بہ ٽانڪيو اُڊڙيل ھر ھڪ سُور بہ ٽوپيو ڄڻ ھن سارو ديس سبيو ھو پنھنجو ھر آسيس سبيو ھو سي بہ وڏيرن کي تہ وڻي ويون جيڪي آخر مفت کڻي ويون ھن کي رئيس وڏي وٽ وھندي پورو سال ھي نائون ٿيو ھو ھيل فصل بہ تہ ڍلو ٿيو ھو ۽ ليکو بہ تہ لائُون ٿيو ھو ھن کي ڪڏھن خط نہ آيو ھن کي ڪنھن کان تار نہ آئي ھو جو ڪنھن کي ياد نہ آيو ھن جي ڪنھن کي سار نہ آئي ھن جا ڪا ائڊريس نہ آھي ھن جو ڪو گھر نمبر ناھي ھن جو گھر آ واٽر ڪپ ۾ ڪالھ مري ويو سيءَ تپ ۾ ڪانڊيري نالو ھڪڙو ھاري --- ## 22. دلڪش بدن سمندر، انداز عورتن جا - **URL**: https://www.daibul.com/Poetry/dilkash-badan-samandar-andaz-auratan-ja - **Category**: شاعري (Poetry) - **Subcategory**: nazm - **Author / Poet**: حسن درس - **Date**: 26 فيبروري، 2026 - **ڪتاب**: حسن درس جو رسالو - **صفحو**: 135-136 ### Content دلڪش بدن سمندر، انداز عورتن جا چمڪن چٽا ڪنارا ديدار ۽ نظارا پاڻي مٿان جسم جو ترندو رھي ترنم چپڙن تي چاھتن جو ترسي پيل تبسم مٺڙا مڌُر تہ آھن جي تون وڄائي ڄاڻي سڀ ساز عورتن جا! ھي اُس ۾ اُگھاڙپ ڪيڏي حسين آھي ڇولين جي ڦيڻ ڇورين ڇاتي نشين آھي عريان آسمان ۽ ھيٺان زمين آھي پل جو رھيو نہ پردو، پاڻيءَ ڪيا پئي پڌرا رنگ راز عورتن جا وارِي بہ واسجي پئي، ريتي بہ رنگجي پئي جيڪا اچي ڇُھي ٿي، ڇوليءَ سان ڏنگجي پئي ھي زھر آ ضرورت، ڏاڍو نشو مٺو آ جنھن جنھن بہ ھي ڏٺو سوئي سگھي ٿو سمجھي ھي ناز عورتن جا ناريل جي وڻن کي آھي ڏسڻ عبادت ۽ مرد کي مصيبت آھي ڇھڻ جي عاد ڇوڪرين ڇتين کي، آھي ڪُھڻ جي عادت ڪنھن تي نہ پون ڪڙڪي، سي مرد سڀ مري ويا ناراض عورتن جا ھي مياڻ جي وڳن مان، تلوار جسم نڪتا ۽ واءَ کي وڍڻ لاءِ، خنجر جا قسم نڪتا ننگي خزان بہ نڪتي، ۽ وڻ ٿيا اُگھاڙا اي بي لباس موسم، ننگا ٻُڌا سئاسون آواز عورتن جا ھي جسم خود وڳو آ، پنھنجو اسان کي پاتل ھي راز آھي پرکيل، ھي راز آھي ڄاتل ھي جسم خود پراڻو، آھي لباس لاٿل پائي بدن جو بيٺيون، ساحل کي سمجھ آئي انجام عشق تنھنجو، آغاز عورتن جا --- ## 23. رقاصہ قلندر تي بيٺي نچي - **URL**: https://www.daibul.com/Poetry/raqasa-qalandar-te-beethi-nachay - **Category**: شاعري (Poetry) - **Subcategory**: nazm - **Author / Poet**: حسن درس - **Date**: 26 فيبروري، 2026 - **ڪتاب**: حسن درس جو رسالو - **صفحو**: 133-134 ### Content رقاصہ قلندر تي بيٺي نچي چوان ڪيئن تہ مُجرو ڪري ٿي پئي نڪو نازيہ جا نمونا نوان نڪو نازيہ جا اشارہ نوان ندي آ پراڻي، اھي وھڪرا نڪو نازيہ جا ڪنارا نوان اُھي ئي پدمڙا سندس پيرڙا اُھا ئي سندس ڇير آھي جتي صدين کان جا ساڳي وڄي ٿي پئي مگر تون قلندر ويٺو ڏسين منھنجي وک تو ڏانھن کڄي ٿي پئي لڳي جنگ جيڏي، امان اوترو ھو ايامن کان آئون اچان ٿو پيو لڪيءَ ۾ لڪايم بدن جو ذرو جبل منجھ جھاتي بہ پائي ڏٺم اندر منجھ ڪاتي وھائي ڏٺم رڳو گرم چشمو بہ ڪافي نہ آ رڳو عورتن ۾ تلافي نہ آ گُھميس ڏئي ۽ خود کي چُمائي ڏٺم محبت جا مزور وانگي ٿڪي محبت جا جھيڻي ٿئي پئي جھڪي ميان مروندي! توکي ڇا ڇا چوان سندءِ گس ناھن سڌا ۽ سنوان صفا اُڀ ڪپيءَ تان اچان ٿو پيو جڏھن آھي اوندھ وڪوڙي وئي بدن جي بتيءَ تي اچان ٿو پيو وري سج ساڙي رکيو آ سڄو تڏھن ڀي تتيءَ تي اچان ٿو پيو سجائي رکان ٿو مان سيوھڻ سڄو رقاصہ قلندر تي بيٺي ڏسي آئون قلندر تي بيٺو نچان چوي ڪيئن تہ مُجرو ڪريان ٿو پيو --- ## 24. ھن دل قلندريءَ ۾ ڌم ڌم ڌمال آھي! - **URL**: https://www.daibul.com/Poetry/hin-dil-qalandari-mein-dham-dham-dhamal-ahe - **Category**: شاعري (Poetry) - **Subcategory**: nazm - **Author / Poet**: حسن درس - **Date**: 26 فيبروري، 2026 - **ڪتاب**: حسن درس جو رسالو - **صفحو**: 130 ### Content قُونيا ۾ ڪيف وارو، روميءَ جو رقص آھي، ھن دل قلندريءَ ۾ ڌم ڌم ڌمال آھي! ھن پٽ کي وڇائي، ويڙھي سگھان ٿو آئون، ھر خيا جي خُدائي، کيڙي سگھان ٿو آئون، مٽي مان ھر ڪو ماڻھو، ميڙي سگھان ٿو آئون، آواز مان اُٿڻ جي، ڪيفيت ڪمال آھي! مون ۾ ئي آڳ جرڪي، مون مان ئي گل بڻيو آ، مون ۾ ئي جُز ڦٽو آ، مون ۾ ئي ڪُل ڇڻيو آ، مون کي ڄڻيو محبت، محبت کي مون ڄڻيو آ، جڳ مڳ ملال آھي، جھومر جمال آھي! ھر رقص بي خودي آ، ديوانگي صدين جي، ھن ۾ روانگي آ، ساري رکيل ندين جي، دنيا نہ اسان سامھون، بيھي سگھي بدين جي، ڇيرين جي ڇما ڇم، سمجھيم سوال آھي! قونيا ۾ ڪيف وارو، روميءَ جو رقص آھي، ھن دل قلندريءَ ۾ ڌم ڌم ڌمال آھي! --- ## 25. جيڪڏھن ھڪ ٽِڪُنڊي جي اُڀي پاسي (a) جي ماپ 3 انچ ھُجي ۽ تري واري پاسي (b) جي ماپ 4 انچ ھُجي تہ ان جي ترڇي پاسي (c) جي ماپ ڪيتري ٿيندي؟ - **URL**: https://www.daibul.com/mathematics/tikundi-jo-tirsho-paso-maloom-karyo - **Category**: رياضي (mathematics) - **Subcategory**: algebra - **Author / Poet**: ديبُل انتظاميہ - **Date**: 24 فيبروري، 2026 ### Content جواب: جيڪڏھن ھڪ ٽِڪُنڊي جي اُڀي پاسي (a) جي ماپ 3 انچ ھُجي ۽ تري واري پاسي (b) جي ماپ 4 انچ ھُجي تہ ان جي ترڇي پاسي (c) جي ماپ ٿيندي: ڏنل قيمتون: $$a =3$$ $$b =4$$ $$c =?$$ حل: هتي اسان فيٿاگورس جو فارمولو استعمال ڪنداسين: $$a^2+b^2 = c^2$$ قيمتون رکڻ سان: $$(4)^2+(3)^2 = c^2$$ $$16+9 = c^2$$ $$25 = c^2$$ ھاڻي ٻنهي طرفن جو اسڪوائر روٽ ($\sqrt{\space}$) کڻڻ سان: $$\sqrt{25} = \sqrt{c^2}$$ $$5\text{ انچ} = c$$ جواب: ٽِڪنڊي جي ترڇي پاسي جي ماپ 5 انچ ٿيندي. --- ## 26. ڏسي ساوڻ جا ھي ميلا جَوانِي ياد آئي آ - **URL**: https://www.daibul.com/Poetry/disi-sawan-ja-he-mela-jawani-yaad-aayi-aa - **Category**: شاعري (Poetry) - **Author / Poet**: سروڻ ڪُمار - **Date**: 23 فيبروري، 2026 ### Content ڏسي ساوڻ جا ھي ميلا، جَوانِي ياد، آئي آ جواني جا ڏسي ٽولا، جَوانِي ياد آئي آ سِرامَڻِ ٽِيجَ آئِي آ، سَکِي مَيڪي بَه آئِي آ، ڏٺا ھن باغ ۾ جُھولا، جَوانِي ياد آئي آ ڇَڏِي سَڀَ ويسَ ويڳاڻا، وڳا پائِي نَوان سُهڻا، رَنڱي اڄ عِشقَ جا چولا، جَوانِي ياد آئي آ وِسارِي لوڪَ جُون ڳالهِيُون، ڀُلائِي دَردُ اڄ سارا، ڏنا اڄ رُوحَ کي ڀولا،. جَوانِي ياد آئي آ مَئِي مَحَبَّتَ جِي ڇَلڪِي پيئي، آ مَيڪدي ۾ اَڄُ، ڀَرِي پِيتا جَي پِيالا، جَوانِي ياد آئي آ --- ## 27. ھوا جهوٽي جڏھن تنھنجي، مٺي چنري اڏائي آ، - **URL**: https://www.daibul.com/Poetry/hawa-jhoote-jadahn-tuhnji-mithi-chunri-udayi-aa - **Category**: شاعري (Poetry) - **Author / Poet**: سروڻ ڪُمار - **Date**: 23 فيبروري، 2026 ### Content ھوا جهوٽي جڏھن تنھنجي، مٺي چنري اڏائي آ، نظارا سڀ وساري مون، نظر تو تي ٽڪائي آ. ​جڏھن مدھوش ٿي تون مٺي، آرس ڀڃيندي آ، زمين جو مان بشر آھيان، فرشتن دل ڏڪائي آ. ​پرين مٺڙا جڏهن نڪرين، گلستان سير تي ٿي تون، صنوبر قد جهڪائن ٿا، گلن خوشبو لٽائي آ. ​بدن آ سنگِ مرمر جو، زلف آهي گهٽا ڪاري، اکين مدهوش ۾ ڪھڙي، مڌيرا تون ملائي آ. ​اجنتا جي چوان مورت، خوابن جي چوان راڻي، خدا فرصت سڪون سان ڄڻ، مٺي توکي بڻائي آ. --- ## 28. عدم وجود (ٻُڙي) ۽ وجود جو مذھبي ۽ سائنسي تقابلي جائزو - **URL**: https://www.daibul.com/mystery/addam-wajood-0-aeen-wajood-jo-mazhabi-aeen-sciencie-taqabli-jaezo - **Category**: تصوف (mystery) - **Author / Poet**: ديبُل انتظاميہ - **Date**: 22 فيبروري، 2026 ### Content اسان جنھن مادي دنيا سان تعلق رکون ٿا، ان مادي دنيا ۾ جيڪا شيءِ اسان کي نظر اچي ٿي، اھا ئي شي اسان جي توجہ جو مرڪز رھي ٿي، ۽ جنھن شيءِ کي اسان جي اک ناھي ڏسي سگھندي، اسان ان جي باري ۾ گُمان بہ ناھيون ڪندا ۽ ان کي نظر انداز ڪندا آھيون، ان ئي سبب جي ڪري انساني شعور جڏهن وجود جي شروعات بابت سوچي ٿو، ته ان جو پهريون واسطو ھڪ (1) سان پئي ٿو، جيئن تہ ھڪ (1) نظر اچي ٿو، ان جي پنھنجي مخصوص ۽ فڪس ٿيل قيمت آھي ۽ ان جو وجود آھي، ۽ ھر شيءِ ھڪ سان پوري طرح سان ونڊجي سگھجي ٿي، تنھنڪري اسان اھو سوچيندا آھيون ھر شي جو وجود ھڪ (1) مان آھي، ڇو تہ سڀني انگن ۾ پائيون ويندڙ خاصيتون ھڪ (1) ۾ بہ پائيون وڃن ٿيو، انڪري اسان جو ذھن ان ڳالھ جي شاھدي ڏيندو آھي تہ وجود آھي ۽ اھو ھڪ (1) آھي. پر ڇا اسان ڪڏھن وجود کان پري عدم موجودگي جي باري ۾ سوچيو آھي؟ ڇا اسان سوچيو آھي تہ عدم موجودگي ڇا آھي، خاليپڻو ڇا آھي؟ سُڃ ڇا کي چئجي ٿو؟ عام مادي عقل "خاليپڻو، سُڃ يا عدم" يا "ڪجهه به نه" کي اکرن ۾ ٻُڙِي، انگن ۾ (0) سان ظاھر ڪري ٿو، پر جڏهن اسان منطقي گهرائيءَ ۾ وڃون ٿا ته معلوم ٿئي ٿو ته ٻُڙي اصل ۾ اهو "مطلق حقيقت" آهي جيڪو صفتن کان پاڪ هجڻ جي ڪري اسان جي محدود حواسن کان اوجهل آهي. ٻُڙي ھُجڻ ۽ نہ ھُجڻ جي مھتاج ناھي، ٻُڙي عدم ناهي، پر اهو وجود جي اها خاموش حالت آهي جنهن ۾ سڄي ڪائنات پنهنجي امڪاني صورت ۾ موجود آهي. ٻُڙي جو حسابي ۽ منطقي جوهر: رياضي جي دائري ۾ ٻُڙي (0) پنهنجي پاڻ ۾ ڪا به ظاهري مقدار نٿي رکي، پر ان جي "مطلق حقيقت" هر مقدار جي نظام تي اثر انداز ٿئي ٿي. ضرب جو پيراڊوڪس: جڏهن اسان 1 (وجود) کي ٻُڙِي (عدم) سان ضرب ڪيون ٿا تہ ، ته اسان هڪ وجود (1) کي ان جي اصل (0) ۾ جذب ڪري ڇڏيون ٿا. نتيجي ۾ وجود (1) ختم ٿي وڃي ٿو ۽ عدم باقي رھي ٿو. هي ثابت ڪري ٿو ته ٻُڙي رڳو هڪ خال ناهي، پر هڪ اهڙو مرڪزي نقطو آهي جيڪو هر مادي وجود کي پاڻ ۾ سمائڻ جي طاقت رکي ٿو. جوڙ جي عمل (0+1=1) ۾ ٻُڙي پنهنجي لامتناهي گنجائش ظاهر ڪري ٿي، جتي هوءَ وجود کي پنهنجي پيٽ ۾ جڳهه ڏئي ٿي پر پنهنجي اصليت کي تبديل نٿي ڪري. هيءَ "گنجائش" ئي اصل ۾ ڪائنات جو خال (Space) آهي، پر اسان جو محدود ذھن صرف ھڪ (1) تي ڌيان ڏئي ٿو ۽ ٻُڙي پسِ پردہ ھلي وڃي ٿي سناتن فلسفو: ڌرتي جي آڳاٽي مذھبن مان قديم مذھب سمجھيو ويندڙ سناتن ڌرم اڄ کان ھزارين سال اڳ وجود ۽ عدم وجود جو جيڪو نظريو پيش ڪري ٿو، اھو اڄ جي جديد دور جي ماھرن، مذھبي عالمن، فيلسوفن، تحقيقدانن ۽ سائنسدانن کي ڏندين آڱريون ڏئي ٿو. قديم سناتن ڌرم جي ڪتاب رگويد ۾ وجود جي شروعات يا ان جو جنم عدم وجود (وجود جي عدم موجودگي) يا سادي لفظن ۾ وجود جي پيدائش (ڪجھ بہ نہ) مان ٿي آھي، رگويد ۾ ان (ڪجھ بہ نہ) کي نِرگُڻ برھمڻ سڏيو ويو آھي، سنڌي ٻولي ۾ نِرگُڻ (نِر+گُڻ) مان ورتل آھي، جنھن ۾ نِر جي معني عدم آھي ۽ گُڻ جي معني صفتون آھي، يعني صفتن کان پاڪ. سناتن ڌرم ۾ نِرگُڻ برھمڻ ھڪ مطلق حقيقت آھي، جنھن کي نہ شڪل آھي، نہ صفتون آھن، جنھن کي ٻنھي محدود ۽ لامحدود خالص شعور طور تي بيان ڪيو ويو آھي، نِرگُڻ برھمڻ سڀني دُوئي، حدن ۽ انساني سوچ جي درجابندي کان مٿانھون آھي، نہ ھن مطلق حقيقت جي عبادت ٿئي ٿي، نہ پُوڄا ٿئي تي، نہ ھن کي خوش ڪري سگھجي ٿو، نہ ئي وري ناراض ڪري سگھجي ٿو، رگويد موجب ھي مطلق حقيقت (نِرگُڻ برھمڻ) ھُئڻ ۽ نہ ھُئڻ وارين خاصيتين کان مٿانھين آھي. جيئن تہ ھي مطلق حقيقت (نِرگُڻ برھمڻ) ھُئڻ ۽ نہ ھُئڻ وارين صفتن کان پاڪ آھي ان ڪري قديم دور جا سناتن ڌرم جا رِشي، پنڊت يا ساڌُو ان کي (نيتي، نيتي) يعني (ھي نہ تہ ھُو، ھُو نہ تہ ھِي) يا (ھي نہ، ھُو نہ) جي اپنشد جي اصولن کي استعمال ڪندي بيان ڪندا ھُئا. سناتن ڌرم ۾ ھن مطلق حقيقت (نِرگُڻ برھمڻ) جي نہ ڪا مورتي آھي، نہ ھِن جو مندِر آھي، نہ پُوڄو وڃي ٿو، نہ ھن کي ڪنھن جي ھُئڻ يا نہ ھُئڻ سان ڪوئي فرق پوي ٿو. سناتن ڌرم ۾ ان نِرگُڻ برھمڻ جي ڀيٽ ٻُڙي (0) سان ڪئي وئي آھي، جھڙي طرح نرگُڻ برھمڻ ڪنھن بہ قسم جي گُڻ اوگُڻ يا صفتن کان پاڪ يا مٿانھون آھي، اھڙي طرح ٻُڙي بہ ھر طرح جي صفتن کان پاڪ يا ان جي مھتاج ناھي، سناتن ڌرم مطابق ھن ڪائنات کي تخليق ڪندڙ برھما آھي، ان کي پاليندڙ وشنُو (نارايڻ) ۽ ان کي تباھ يا ختم ڪندڙ (مھيش) يعني شوا آھي، ھي ٽئي حستيون يا وجود سگُڻ برھمڻ ۾ اچن ٿيون، ھي وجود پيدا ڪرڻ جون خاصيتون، سنڀالڻ جون خاصتيون ۽ نشٽ ڪرڻ جون خاصيتون رکن ٿيون. سگُڻ جي معني آھي گُڻن سان ڀريل، يا گُڻن وارو يا صفتن وارو. ھي ٽيئي مطلق وجود (برھما، وشنو ۽ مھيش) تريمورتي سڏرائن ٿا، ھنن جي عبادت ٿيئي ٿي، ھي ناراض ٿين ٿا، ھي خوش ٿين ٿا، ھنن جي خوشنودي ضروري آھي، ھنن جي لاءِ مندر ٺھرائڻا پون ٿا، ھي ڪائنات ھنن جي مرضي جي ماتحت آھي. ويدن جي مطابق ۽ پراڻن ۾ ھي ٽيئي وجود پنھنجو پاڻ کي نِرگُڻ برھمڻ سڏائن ٿا، ۽ انھن جي مطابق برھما، وشنو ۽ مھيش ھڪٻئي کان الڳ ناھن، پر نِرگُڻ برھمڻ ئي آھن، جيئن تہ نرگُڻ برھمڻ ھُئڻ ۽ نہ ھُئڻ وارين صفتن کان پاڪ آھي انھي ڪري چئي سگھجي ٿو تہ ھُو ھڪ ئي وقت ٿي بہ سگھي ٿو ۽ نہ بہ ٿي سگھي ٿو. سادن لفظن ۾ سناتن ڌرم (موجودہ ھندو ڌرم) ۾ سڀ کان عظيم طاقت، سڀ کان عظيم مطلق حستي، سڀ کان مٿانھون نظريو نِرگُڻ برھمڻ جو آھي، ھر ديوتا، ھر مطلق وجود کان مٿانھون. ھي آھي بہ ۽ ھي ناھي بہ. نرگُڻ (0) ۽ سگُڻ (1) جو تفاوت: سناتن ڌرم جي الٰهياتي گهرائيءَ ۾ "ٻُڙي" کي نرگُڻ برهم (Nirguna Brahman) جي صورت ۾ سمجهي سگهجي ٿو. هتي وجود جا ٻه بنيادي رخ آهن جيڪي منطقي طور تي هڪٻئي سان ڳنڍيل آهن. نرگُڻ برهم (مطلق ٻُڙي)نرگُڻ جو تصور اهڙي حقيقت آهي جيڪا هر قسم جي خاصيتن (Attributes) ۽ ضرورتن کان مٿانهون آهي. هو نه خالق آهي، نه پاليندڙ، ۽ نه ئي سزا يا جزا ڏيندڙ. هن حالت ۾ برهم ڪنهن به صفت جو محتاج ناهي. هو رڳو "آهي ۽ ناھي". هن کي اسان ٻُڙي (0) سان تعبير ڪري سگهون ٿا، ڇاڪاڻ ته جنهن شيءِ جون ڪي به صفتون يا رنگ روپ نه هجي، اها مادي نظر ۾ ٻُڙي لڳندي آهي، پر حقيقت ۾ اها ئي واحد ۽ مطلق حقيقت هوندي آهي. سگُڻ برهم (ظاهري وجود)جڏهن اها لامتناهي ٻُڙي پنهنجي پاڻ کي "ظاهر" ڪرڻ جو ارادو ڪري ٿي، ته اها سگُڻ (Saguna) جي صورت اختيار ڪري ٿي. تريمورتي—برهما، وشنو ۽ مهيش—اصل ۾ ان ئي صفتن کان پاڪ نرگُڻ جا "صفتي روپ" آهن. برهما جي تخليقي صفت، وشنو جي پالنا ۽ مهيش جي فنا، اهي سڀ ان مطلق ٻُڙي جون مختلف "ويليوز" آهن. ڀڳوان وِشنو جي اوتار شري ڪرشن جڏهن پاڻ کي "پربرهم" سڏي ٿو، ته هو اصل ۾ ان ئي نرگُڻ (0) جي دعوا ڪري ٿو، جتان سڄو وجود ظاهر ٿيو آهي. جنھن ۾ ھُو چئي ٿو تہ مان ھُئڻ ۽ نہ ھُئڻ وارين گُڻن ۽ اوگُڻن کان پاڪ آھيان. ابراهيمي مذهبن ۽ سناتن ڌرم جي خدا جو منطقي مقابلو: هتي هڪ گهري فڪري ونڊ ضروري آهي جيڪا ٻُڙي (مطلق حقيقت) جي منطق کي وڌيڪ واضح ڪري ٿي:صفتي خدا جو تصور: ابراهيمي مذهبن (مثال طور اسلام) ۾ خدا جو تصور صفتن/خاصيتن سان مشروط آهي. اتي خدا صفتن جو "محتاج" لڳي ٿو. ان جا نوانوي نالا ان جون نوانوي خاصيتون بيان ڪن ٿا، ان کان علاوہ بہ ان جون خاصيتون آھن. اسلام ۾ اللہ جي خوشنودي ضروري آھي، ان جي احڪامن تي عمل ڪرڻ ضروري آھي، نہ ڪرڻ جي صورت ۾ سخت عذاب ۽ رحم يا بخشش وارن مرحلن مان گُذرڻو پوندو، اسلام ۾ مطلق وجود جي عبادت ڪئي وڃي ٿي، ھن جي لاءِ عادتگاھون ٺھرايون وڃن ٿيون، اسلام جي ھن مطلق وجود جي لاءِ مادي کي پنھنجو وقت سيڙھائڻو پوي ٿو نہ تہ ٻي صورت ۾ ھي مطلق وجود ھڪ مادي کي ٻئي مادي سان ٽڪرائي سخت سزا ڏيندو. جيڪڏهن ڪو تخليق ٿيل ناهي ته هو 'خالق' ڪيئن سڏبو؟ جيڪڏهن ڪو محتاج ناهي ته هو 'رزاق' ڪيئن ٿيندو؟ ان جو مطلب ته اتي خدا جي سڃاڻپ مخلوق (ٻئي) جي وجود سان ڳنڍيل آهي. انسان محتاج آھي انڪري اھا مطلق حستي رازق يا رحم ڪندڙ آھي، مخلوق آھي تڏھن ھو خالق آھي، اسان مخلوق نہ بہ ھُجون ھا تڏھن بہ اھا مطلق حقيقت ھُجي ھا پر خالق نہ ھُجي ھا. ھُو خالق مخلوق جي ڪري آھي. ان جي ابتڙ، سناتن ڌرم جو "نرگُڻ" ڪنهن به صفت جو مھتاج ناهي. هو ڪائنات جي هجڻ يا نه هجڻ سان متاثر نٿو ٿئي. نرگُڻ وٽ نه رحم آهي نه عذاب، ڇاڪاڻ ته اهي انساني يا مادي صفتون آهن. نرگُڻ رڳو "نرگُڻ" آهي. جيڪڏهن ڪائنات ۾ ڪا ٻي شيءِ نظر اچي ٿي، ته اها به اصل ۾ ان ئي نرگُڻ جو هڪ عارضي ظهور آهي. جيڪڏهن اسان الله (عامل)، تخليق (عمل) ۽ ڪائنات (نتيجو) کي الڳ مڃينداسين، ته منطقي طور اسان کي اهي ٽئي وجود الڳ مڃڻا پوندا. جيڪڏهن نتيجو (ڪائنات) عامل (خالق) کان الڳ آهي، ته پوءِ خالق "مڪمل" نه رهيو، ڇاڪاڻ ته ڪائنات جي جڳهه خالق جي وجود کان ٻاهر رهجي وئي. منطق جي اصولن موجب، جيڪڏهن ڪا شيءِ "لامحدود" (Infinite) آهي، ته ان کان ٻاهر ڪنهن ٻئي وجود (چاهي اها ٻُڙي هجي يا مادو) جي گنجائش ئي نہ ھُئڻ گھرجي، جيڪڏھن گُنجائش آھي تہ پوءِ اھا مطلق حقيقت نہ سڏبي، پر حقيقتن جو ڳُڇو. جيڪڏهن ڪنهن وجود ۾ پيدا ڪندڙ (خالق) جي ڪا به خاصيت ناهي، ته اهو ان مان نڪري ئي نٿو سگهي. جيڪڏهن ٻُڙي مان ڪجهه نڪتو آهي، ته ان جو مطلب آهي ته ٻُڙي "خالي" نه هئي، پر ان ۾ اهي سڀ خاصيتون "ٻج" وانگر لڪل هيون جيڪي نتيجي ۾ ظاهر ٿيون. علمِ ڪيميا موجب جيڪڏھن پاڻي (H2O) ھڪ مُرڪب آھي تہ ان ۾ ھائيڊروجن ۽ آڪسيجن جا عنصر پايا وڃن ٿا، پاڻي انھن عنصرن کان الڳ ڪا "ٽي" شيءِ ناھي، پر انھن جي ھڪ حالت آھي. ان منطق سان، جيڪڏهن ڪائنات هڪ "مرڪب" آهي، ته ان ۾ اهي ئي عنصر هوندا جيڪي ان جي اصل (ٻُڙي يا خالق) ۾ هئا. جيڪڏهن تخليق ۾ خالق واريون خاصيتون ناهن، ته پوءِ منطقي طور اها ان جي تخليق ٿي ئي نٿي سگهي. رگويد جي مشهور ناسديه سوڪتا ۾ تخليق جي ان لمحي جو ذڪر آهي جڏهن رڳو ٻُڙي هئي: (ناستداسين نو سستداسيت تذانيم، ناسيد رجو نو ويوم آپرو يت) (ترجمو: تڏهن نه 'عدم' هو ۽ نه ئي 'وجود' هو، نہ فضائون ھيون ۽ نہ ئي انھن کان مٿي آسمان ھو). هي منتر ثابت ڪري ٿو ته شروعات ۾ هڪ اهڙي حالت هئي جيڪا ٻُڙي (0) وانگر هئي. جيڪڏهن اها مڪمل "ڪجهه به نه" هجي ها ته ان مان ڪجهه نڪري ئي نه سگهي ها. تنهنڪري اهو "عدم" اصل ۾ هڪ لڪل "مطلق وجود" هو. رگويد موجب، ديوتا به ان تخليق کان پوءِ ظاهر ٿيا، جنهن جو مطلب آهي ته تريمورتي به ان ئي نرگُڻ (0) جي لهر آهن. ڪوانٽم فزڪس ۽ سپر پوزيشن: جديد سائنس پڻ ان منطق جي تائيد ڪري ٿي. ڪوانٽم سپر پوزيشن موجب، هڪ گلاس هڪ ئي وقت خالي (0) به آهي ۽ ڀريل (1) به ٿي سگھي ٿو. ان جو ھڪ مثال اھو بہ آھي تہ ھڪ خالي ڪمري ۾ جڏهن توهان داخل ٿيو ٿا، ته اھو ڪمرو توھان جي موجودگي جي دعوا ڪري ٿو، تہ پوءِ اھو ڪمرو جيڪو توھان جي داخل ٿيڻ کان پھرين خالي ھو، ان ڪمري جو اھو خاليپڻو ڪاڏي وڃي ويو؟ اهو ڪٿي به نٿو وڃي، پر توهان جو مادي وجود ان خاليپڻي (ٻُڙي) جي مٿان هڪ پردو بڻجي وڃي ٿو ۽ خاليپڻو پسِ پردہ ھليو وڃي ٿو. خلا ۽ مادو هڪٻئي سان گڏ رهن ٿا، پر اسان جو شعور صرف مادي کي ڏسڻ جو عادي آهي. نتيجو: ٻُڙي عدم ناهي، پر اهو سڀني وجودن جو جوهر آهي. سناتن ڌرم جو نرگُڻ برهم اهو ئي "ٻُڙي" آهي جيڪو ڪنهن به صفت يا ضرورت جو محتاج ناهي. تريمورتي کان وٺي عام انسان تائين، سڀ ان "پربرهم" جا عڪس آهن. جيئن ٻُڙي مان ڪروڙين انگ نڪرن ٿا پر ٻُڙي پنهنجي اصليت ۾ اوتري ئي رهي ٿي، تيئن سڄو وجود (مادو وغيرہ) نرگُڻ (ڪجھ بہ نہ) مان نڪري ٿو پر نرگُڻ (ڪجھ بہ نہ) هميشه پنهنجي مڪمل صورت ۾ قائم رهي ٿو. "تخليق" (Creation) جو لفظ اسان کي ڌوڪو ڏئي ٿو. منطقي طور تي ڪجهه به نئون پيدا نٿو ٿئي، صرف "ظهور" (Manifestation) ٿئي ٿو. --- ## 29. مِٽي ماٿي لاھيان مان - **URL**: https://www.daibul.com/Poetry/miti-maathe-lahyan-maan - **Category**: شاعري (Poetry) - **Author / Poet**: شيخ اياز - **Date**: 22 فيبروري، 2026 ### Content سنڌُو ديش جي ڌرتي توتي، پنھنجو سِيس نِمايان مِٽي ماٿي لاھيان مان ڪِينجھر کان ڪارُونجھر تائين، توکي چشمن چاھيان مِٽي ماٿي لاھيان مان جِيءُ جِيءُ جِيجل، جِيءُ جِيءُ جِيجل، توکان ڪيئن لوايان مِٽي ماٿي لاھيان مان سارا سڏ پڙاڏا تُنھنجا، وائيءَ ۾ ورنايان مان او مِٽي ماٿي لاھيان مان گِيت بہ مُون وٽ تُنھنجا ماتا، بيت بہ تُنھنجا ڀايان مان او مِٽي ماٿي لاھيان مان ڪالھ مليران مھڪ اُٿي جا، نگر نگر ڦھلايان مان او مِٽي ماٿي لاھيان مان ڏُٿ بہ پنھنجو ڏيھ بہ پنھنجو، مارُو شال ملھايان مان او مِٽي ماٿي لاھيان مان تُنھنجِيءَ مِٽِيءَ منجھ مِلان جي، آءٌ امرتا پائيان مِٽي ماٿي لاھيان مان رِم جِھم رِم جِھم راڳ انھن سان، ٿر بر باھ لڳايان مِٽي ماٿي لاھيان مان سنڌُو ديش جي ڌرتي توتي، مُنھنجي ماتا ڌرتي توتي پنھنجو سِيس نِمايان مان او مِٽي ماٿي لاھيان مان --- ## 30. هڪڙو مندر ۽ واڻئي جو هَٽُ هيو - **URL**: https://www.daibul.com/Poetry/hikdo-mandir-aeen-wanye-jo-hattu-huyo - **Category**: شاعري (Poetry) - **Author / Poet**: جھانگير ڏاھري - **Date**: 22 فيبروري، 2026 ### Content هڪڙو مندر ۽ واڻئي جو هَٽُ هيو، ڳوٺ اڳيان ٻيو خالي خالي پَٽُ هيو، نانا جنھن پل ٻانگ فجر جي ڏيندو هو، ڏينھن ڌنارن تي ٿي ويندو جَهٽُ هيو، منظر مان بس هڪڙي وينگس غائب هئي، کوهہ هيو ۽ کوهہ جي ڀر ۾ مَٽُ هيو، ڪنهن نه ڏٺو هڪڙي وڌوا جي اکڙين سان، چنڊ هيو يا رات فلڪ ۾ ڦَٽُ هيو، ٻيرَ ڇڻي پوندا ها هن لئہ ٻيرِ منجهان، واءُ ڇنڊي ويندو پيرن تان لَٽُ هيو، جيون هرڻي جي هجرت هو صحرا مان، واريءَ تي ڪنهن واچوڙي جو وَٽُ هيو، --- ## 31. سَوَن ميڪدن کي کُٽائي گهمون ٿا - **URL**: https://www.daibul.com/Poetry/sawan-maikadan-khe-khutaye-ghumoon-tha - **Category**: شاعري (Poetry) - **Author / Poet**: جھانگير ڏاھري - **Date**: 22 فيبروري، 2026 ### Content سَوَن ميڪدن کي کُٽائي گهمون ٿا، اسين هوشَ پنھنجا وِڃائي گهمون ٿا، اسان جي نظر کان نہ اوجهل رهيو ڪجهہ، ڀٽائي اکين ۾ سمائي گهمون ٿا، لُٽايوسِين گهرڙو وڏي ڳالهہ ناهي، وطن ئي سمورو لُٽائي گهمون ٿا، اسان عذر خواهيون ڪيون ڪلهہ وڻن سان، وريا ڇونہ پنڇي پڇائي گهمون ٿا، خيالن جي وسعت ڀلا ڪير سمجهي؟ سموريون خدايون کُٽائي گهمون ٿا، --- ## 32. اسان رول ماڻھو رُلياسين تہ ڇاھي - **URL**: https://www.daibul.com/Poetry/asan-rol-maanhu-rulyaseen-ta-chhahe - **Category**: شاعري (Poetry) - **Author / Poet**: ديبُل انتظاميہ - **Date**: 21 فيبروري، 2026 ### Content اسان رول ماڻھو رُلياسين تہ ڇاھي نہ منزل جي رستا، ڀُلياسين تہ ڇاھي اسان رول ماڻھو رُلياسين تہ ڇاھي اسان جيڪڏھن دل ۾ مندر ھُجئون ھا حسينائون ڀيٽا ۾ ٻارين ھا ڏيئا اسان يا تہ مسجد جا مھراب ٿيون ھا پون ھا اسان تي ڪي سجدن جا ليئا نہ ھو عشق ۾ حج جو امڪان ڪوئي ٻڌي خالي احرام نڪري پياسين اسان لاءِ گنگا جي اسنان تي جھل ڪناري ئي ڪناري تي ھلندا رھياسين مُحبت جو معراج ناھي اسان لاءِ ايئن ئي خالي اُڀ ڏي اُڏياسين تہ ڇاھي اسان رول ماڻھو رلياسين تہ ڇاھي نہ وارن کي مليون ڦڙيون آڱرين جون نہ زُلفن مان آئي ھوا ڪا اوٺي جي اسان لاءِ ڳڻتي ڪئي ڪنھن نہ ھوندي زماني ۾ ڀُلجي ڪئي ڪنھن نہ ھوندي اسان لاءِ ڳڻتي ڪا پرتي رُٺي جي حسِينن جي ھوندي اڪيلو گذارڻ وڏي ثابتي آ اڀاڳي ھُجڻ جي اسان جي تہ تقدير ڪنھن وقت سکڻي ڪئي ناھي دعوا سڀاڳي ھُجڻ جي اسان لاءِ سُنسان سڀ گھر گھٽيءَ ۾ وڃي ڪنھن بہ در وٽ رُڪياسين تہ ڇاھي اسان رول ماڻھو رُلياسين تہ ڇاھي اسان پيار کان ڏُور مُئاسين او جانا خُدا ڪونہ بخشِيندو جنت اسان کي آ ھٿڙن تي ميھندِي جي حسرت اسان کي مِلِي ڪانہ اھڙِي ڪا دعوت اسان کي رکي در کُليل جي ڏسن راھ پنھنجي اسان کي نگاھُون سي ھٿ ڪونہ آيون جتي ٿڪ ڀڄن ھا بدن جا سمُورا کُليل دل سي ٻانھُون ھٿ ڪونہ آيون اسان سان زماني کي ڪا غرض ناھي انھي ساڻ ڄاڻي رُسياسين تہ ڇاھي اسان رول ماڻھو رلياسين تہ ڇاھي --- ## 33. ڌرتي جي عِشق مون ۾، آ انقلاب پوکيو - **URL**: https://www.daibul.com/Poetry/dharti-je-ishq-moon-mein-aa-inqlab-pokhyo - **Category**: شاعري (Poetry) - **Author / Poet**: پريم شوخ - **Date**: 21 فيبروري، 2026 ### Content ڌرتي جي عِشق مون ۾، آ انقلاب پوکيو خوشبو وطن جي تشريح، ٿيندي گلاب پوکيو ھُن جي اکين کي ٿورو، پنھنجي نظر ۾ رکجو جيڪر انگُور وليُون، جيڪر شراب پوکيو عورت ڀلي مِٽي جي، وڻندي سڀن کي آھي انجي ذھن ۾ ڇا ھو، جنھن ھي شباب پوکيو دل جي جذيري تي ڀل، محبوب کي ويھاريو نيڻن جي ڪنڌِيءَ تي، سِنڌوءَ جا خواب پوکيو آءٌ اھيو ئي چوندس، بيشڪ پُسايو مھندي عورت پرڻيل لازم، ٿورو حجاب پوکيو خوشبو وطن جي تشريح، ٿيندي گلاب پوکيو ڌرتي جي عشق مون ۾، آ انقلاب پوکيو --- ## 34. اسان ڪلھ رات سوچيو پئي - **URL**: https://www.daibul.com/Poetry/asan-kalh-raat-sochyo-paye - **Category**: شاعري (Poetry) - **Author / Poet**: پريم شوخ - **Date**: 21 فيبروري، 2026 ### Content اسان ڪلهه رات سوچيو پئي‘ پکين لئه پيچرا گهڙجن‘ فلڪ تان تارڙا چونڊي‘ سمنڊ جي پيٽ تي مڙهجن‘ اُڌاري شفق کان ٿوري‘ وٺي سندُور جي چُٽڪي‘ ندين کي آبشارن سان‘ پرڻائي ڳيچ ڪو ڳايون‘ سفيدن جي اڇي بُت تي‘ لکي سڀ گيت باغيءَ جا‘ اها ئي ارپنا ساري‘ نويلي هن نسل کي ڏيون‘ هوا تي ڄار اُڇلائي‘ ڪيون خالص خوشبوءَ کي‘ ڌَنَڪ جا رنگ سڀ ميڙي‘ رکون ڌرتيءَ جي قدمن ۾‘ فلڪ تي باغ پوکائي‘ امبر کي سر سبز رکجي‘ چَندر تي کوهه کوٽائي‘ گرهڻ جي ميرَ کي ڌوئون‘ بهشت جا حوض سڀ لاهي‘ جزيرن کي ڏيون ڀيٽا‘ جنگل جي جيوَ پسوئن کي‘ ڏجي مخصوص ڪا ڪوٽا‘ مڇين کي خُشڪ ساليءَ ۾‘ جيئڻ جا فلسفا آڇيون‘ اَڏائي محل ڇولين تي‘ صدف جي تشنگي توريون‘ ۽ بارش کي نيوتا ڏيون‘ گُهرائي کڙکٻيتن کي‘ چراغان ديس کي بخشيون‘ ۽ ڌرتيءَ جي سڄي پُڙ تي‘ وڇائي چاندنيون ڇڏجن‘ اسان ڪلهه رات سوچيو پئي‘ اسان ڪلهه رات سوچيو پئي. --- ## 35. شاعر سيد مرتضيٰ ڏاڏهي - **URL**: https://www.daibul.com/Personality/poet-syed-murtaza-dadahi - **Category**: شخصيت (Personality) - **Author / Poet**: ديبُل انتظاميہ - **Date**: 21 فيبروري، 2026 - **City**: ٽنڊو باگو - **Birth Date**: 26 نومبر، 1939 - **Death Date**: 15 فيبروري، 2021 - **Profession**: شاعر - **پھريون ڪالم**: انتظاري ۾ گُذاري زندگي ساري اٿم - **اعزاز**: سُھڻي ميھار گولد ميڊل - **اعزارا**: قلندر شھباز اوارڊ - **اعزاز**: مھراڻ ڪلچرل اوارڊ - **آخري آرامگاھ**: ٽندو الھيار ### Content مشهور عوامي شاعر سيد مرتضيٰ ڏاڏاهي ولد سيد امام الله شاهه، 26 نومبر 1939ع تي ديهه ڏاڏاهه، تعلقي ٽنڊي باگي، ضلعي بدين (تڏهن حيدرآباد ضلعو) ۾ جنم ورتو. هن 1953ع ۾ صرف 14 ورهين جي ڄمار ۾ شاعريءَ جي شروعات ڪئي. سندس پهريون ڪلام “انتظاري ۾ گذاري زندگي ساري اٿم” لاڙ جي نامور فنڪار اسحاق ڪارو مڱڻهار ڳايو، جيڪو ان وقت تمام گهڻو مقبول ٿيو. اها ڳالهه به دلچسپ آهي ته ان محفل ۾ سندس والد سائين امام الله شاهه موجود هئا، پر کين به خبر نه هئي ته اهو ڪلام سندن ئي فرزند جو لکيل آهي. سيد مرتضيٰ ڏاڏاهي پنهنجي ادبي تربيت مشهور شاعر محمد خان غنيءَ کان حاصل ڪئي، جيڪو علمِ عروض جو ڄاڻو هو. پاڻ سنڌي، اردو، فارسي ۽ انگريزيءَ جي تعليم پنهنجي والد کان گهر ۾ ئي حاصل ڪيائين. سندس شاعري سليس، ڳوٺاڻي ۽ دل ۾ لهڻ واري ٻوليءَ سان ڀرپور آهي، جنهن ڪري عام ماڻهو کان وٺي وڏن دانشورن تائين کيس پسند ڪيو. هو ريڊيو ۽ ٽي ويءَ جو مقبول شاعر رهيو. سندس ڪلام عابده پروين، ڍول فقير، ماسٽر محمد ابراهيم، جلال چانڊيي، سرمد سنڌي، مائي ڀاڳي، چاڪر چانڊيي، ڦوٽي زرداري، فيروز گل ۽ ٻين ڪيترن فنڪارن ڳايو. سندس شاعريءَ کي پير حسام الدين راشدي، طالب الموليٰ ۽ جي. ايم. سيد جهڙن وڏن نالن به ساراهيو. مرتضيٰ ڏاڏاهي مزاحيه شاعري ۽ ڪالم نويسي به ڪئي. روزاني هلالِ پاڪستان سميت مختلف اخبارن ۽ رسالن ۾ سندس مزاحيه ڪالم شايع ٿيندا رهيا. صحافت سان به وابسته رهيو ۽ ڪيترين ادبي ۽ سماجي تنظيمن جو بنياد وڌائين، جن ۾ بزم مرتضيٰ، وتايو فقير يادگار ڪميٽي، ڏاڏاهي ادبي تنظيم ۽ پريس ڪلب ٽنڊوالهيار شامل آهن. سندس ڇپيل ڪتابن ۾ “زهر و زم زم”، “تون پارس آءٌ لوهه”، “سهڻا سرها گل”، “مان ذرو تون ماهتاب”، “نه هن پاسي نه هن پاسي”، “ڏاڏهيءَ جا ڏوهه هزار” ۽ “چڱو ٿيو اوهان کي به وسري وياسين” شامل آهن. سندس شخصيت تي ليکڪن جا مضمون “ٿورا نه ٿورا” جي نالي سان پڻ ڇپيا. سيد مرتضيٰ ڏاڏاهي کي ادبي ۽ صحافتي خدمتن عيوض ڪيترائي اعزاز مليا، جن ۾ سهڻي ميهار گولڊ ميڊل، قلندر شهباز اوارڊ، مهراڻ ڪلچرل اوارڊ، ريڊيو پاڪستان حيدرآباد اوارڊ ۽ پاڪستان جو قومي اعزاز “تمغهءِ حسنِ ڪارڪردگي” شامل آهن، جيڪو کيس 23 مارچ 2018ع تي ڏنو ويو. 15 فيبروري 2021ع تي هن فاني دنيا مان لاڏاڻو ڪيائين. سندس آخري آرامگاهه ٽنڊوالهيار ۾ ريلوي اسٽيشن ڀرسان واقع آهي. سندس شاعري اڄ به عوام جي دلين ۾ جيئري آهي ۽ سنڌي ادب ۾ سندس نالو هميشه عزت سان ورتو ويندو. ذريعو: انسائڪلوپيڊيا سنڌيانا ### Notable Works - **زھر و زم زم** - **تون پارس آءٌ لوھہ** - **سُھڻا سرھا گل** - **مان ذرو تون ماھتاب** - **نہ ھِن پاسي نہ ھُن پاسي** - **ڏاڏھيءَ جا ڏوھ ھزار** - **چڱو ٿيو اوھان کان بہ وسري وياسين** --- ## 36. زندگي ساڻ دل يار سهمت هئي - **URL**: https://www.daibul.com/Poetry/zindagi-yaar-dil-saan-sehmat-hui - **Category**: شاعري (Poetry) - **Author / Poet**: سروڻ ڪُمار - **Date**: 21 فيبروري، 2026 ### Content زندگي ساڻ دل يار سهمت هئي، جڏهن مون کي ملي تنهنجي محبت هئي. نه هئي ڄاڻ مون کي بهارن جي مَنَ! ساٿ تنهنجي ۾ پن ڇڻ به نعمت هئي. لوڪ آ ڏوهه مون تي هزارين ڏنا، تون جو نالو سٺي مون تي تهمت هئي. عشق تنهنجي ۾ تڙپڻ به راحت لڳو، اڄ لڳي تنهنجي تصوير رحمت هئي. سور ”سروڻ“ نه چٽيا، حقيقت لکي، هي ٻڌيندي غزل دل کي راحت هئي. --- ## 37. هوا يار مستي ڪري ٿي ڪرڻ ڏي - **URL**: https://www.daibul.com/Poetry/hawa-yaar-masti-karay-thi-karan-dy - **Category**: شاعري (Poetry) - **Author / Poet**: سروڻ ڪُمار - **Date**: 21 فيبروري 2026 ### Content هوا يار مستي ڪري ٿي ڪرڻ ڏي، زُلفِ يار تنهنجا کليل تون رهڻ ڏي. چمن کي نئين واس جي آ ضرورت، نئون واس مهڪي صبا ۾ ڳلڻ ڏي. هي رستا، گهٽيون، هي ساريون فضائون، زُلف جي سڳنڌن ۾ مهڪي ٻڏڻ ڏي. اسان کي اوهان جا جلوه وڻڻ ٿا، اڃان ڪر ادائون، اڃان ھي وڻڻ ڏي. خماريل اکين ۾ لٿي سرخ لالي، خماريل اکين ۾ ٻڏڻ ڏي ترڻ ڏي. ڏسي تون کي ھولي رچي آهي من ۾ پرين روح رنگن ۾ تنھنجي رنگڻ ڏي. ڪٿان چنڊ، اڀري ڪٿي سج لھي ٿو اوھان جو حسن ھي ڪٿي ٿو ڏسڻ ڏي جتي هوش گم ٿي وڃن سڀ هي پنهنجا، اسان کي به اهڙو ڪو رستو وٺڻ ڏي. پري ئي رھو ڀل،پرين اي پيارا، اکين کان مٺا تنھنجو بدن ته چمڻ ڏي ملي داد ويندا مٺا ھر شعر تي، ترس،يار "سروڻ"جو جُڳ تون اچڻ ڏي --- ## 38. اوھان جي نظر جي عنايت وڃي ٿي - **URL**: https://www.daibul.com/Poetry/awhan-je-nazar-ji-inayat-wanje-thee - **Category**: شاعري (Poetry) - **Author / Poet**: سروڻ ڪُمار - **Date**: 21 فيبروري 2026 ### Content اوھان جي نظر جي عنايت وڃي ٿي، حياتي، سڄي خوبصورت وڃي ٿي. ​نظر کان نظر، جي ھجي گفتگو بس، عمر ڀر اھائي روايت وڃي ٿي. ​نوان سلسلا ڳولھيون، چاھتن جا، ملون روز ھڪٻئي جي حسرت وڃي ٿي. ​ڀلي هي سڄو سنسار دشمن ٿئي پر، ملي تون جي آٿت، حمايت وڃي ٿي. ​هجي ساٿ تنھنجو مرڻ تائين مٺڙا، حياتي کي تون جي ضرورت وڃي ٿي. ​لکون پاڻ اتھاس پنھنجا، نوان ڪي، صدين تائين مشهور الفت وڃي ٿي. --- ## 39. لھر تي ڪُونج جو پر، ندي ۽ پکي - **URL**: https://www.daibul.com/Poetry/lahar-te-koonj-jo-ghar-nadi-aeen-pakhi - **Category**: شاعري (Poetry) - **Author / Poet**: رُوبينا اَبڙو - **Date**: 21 فيبروري 2026 ### Content لھر تي ڪُونج جو پر، ندي ۽ پکي ڀر ۾ ملاح جو گھر، ندي ۽ پکي آس ڪھڙي ۾ ٿا آسمان کي ڏسن ھڪ مھاڻِي، سندس ور، ندِي ۽ پکي بُک جي فلسفي تي ٿا ڪن گُفتگُو ھڪڙو ھاري، سندس ھر، ندي ۽ پکي تو جو اسڪيچ مان ڌار مونکي ڪيو مون بہ ڊاٿو سڄو تر، ندي ۽ پکي لھر تي ڪُونج جو پر، ندي ۽ پکي ڀر ۾ ملاح جو گھر، ندي ۽ پکي --- ## 40. سنڌ جي واهر ڪنهنجي ذميواري - **URL**: https://www.daibul.com/Article/sindh-ji-wahar-kehnji-zamewari - **Category**: مضمون (Article) - **Author / Poet**: الفت حسين پتافي - **Date**: 21 فيبروري 2026 ### Content ڪافي ماڻهن جي ذهن ۾ سنڌ جي سورن جو مستقل حل عام پبلڪ جو پي پي پي کي ووٽ نه ڏيڻ آهي ۽ نتيجي طور سنڌ جي بي مثال ترقي. منهنجي خيال ۾ حقيقت ان جي ابتڙ آهي، سنڌ جو سرڪاري نوڪري ڪندڙ طبقو جنهن ۾ گريڊ اٺ کان گريڊ سورهين تائين لکين ماڻهو آهن ۽ ڏهن ويهن ايڪڙن وارا زميندار، جيڪو سنڌ جو لوئر مڊل ڪلاس طبقي جو نوي سيڪڙو حصو آهي، اُهي ئي پاڻ کي ڪجھ نه ڪجھ پڙهيل لکيل هجڻ ڪري سنڌ جو با شعور طبقو سڏائيندا آهن. پر حقيقت اها آهي ته لوئر مڊل ڪلاس طبقي جا پنجانوي سيڪڙو ماڻهو (سڀ نه) بي انتها ڪرپٽ، موقع پرست، ظالم، لوسي چمچاگيري ۾ اول نمبر ۽ مذهبي انتها پسند آهن. هن طبقي سان تعلق رکندڙ هزارين ڪلارڪ، هزارين ماستر، هزارين پوليس وارا، ۽ لکين ننڍيون وڏيون نوڪريون ڪرڻ وارا ڇا سسٽم کي ڪرپٽ ڪرڻ ۾، ڪاپي جو ناسور ڦهلائڻ ۾، مسڪين ماڻهن تي ظلم برپا ڪرڻ ۾، بي پهچ اقليتن جي زندگي عذاب ڪرڻ ۾ ۽ مسڪين هارين مزدورن جي عزتن کي ميرو ڪرڻ ۾ ملوث ڇا پر نوي سيڪڙو ذميوار نه آهن؟ ڇا سڄي سنڌ ۾ اوهان کي پنج سيڪڙو ڪلارڪ به ايمانداري سان ڪم ڪندڙ ملي ويندا، ويھ سيڪڙو اهڙا ماستربه اوهان کي نه ملندا جيڪي سنڌ جي ٻارن کي پنهنجو ٻار سمجهي پڙهائيندا هجن، ٻه سيڪڙو اهڙا پوليس وارا اوهان کي نه ملندا جيڪي گذريل پنجاھ سالن ۾ ڪنهن لوسي ۽ ظالم وڏيري جو آله ڪار بڻجڻ کان انڪار ڪيو هجين، مذهبي انتها پسند ته سئو سيڪڙو ڪٺور دل ۽ موقع پرست هوندا آهن. چوڻ جو مقصد ته اسان جو اڌ پڙهيل لکيل ۽ لوئر مڊل ڪلاس طبقو بي انتها ڪرپٽ آهي، جيڪي چاهين ته موقعي پرستي ڇڏي سنڌ واسين لاءِ بهتري آڻڻ جو سبب ٿي سگهن ٿا. سوال اهو آهي ته ڀلا اهو ڪم ماستر ڪلارڪ سپاهي ۽ پٽيوالا ئي ڇو ڪن، اهو ان ڪري جو ڪرپٽ ڪامورڪي لڏي ۽ ظالم سياستدانن ۽ وڏيرن جا سهولت ڪار، پنهنجي معمولي مفاد خاطر اهو طبقو ئي بڻبو آهي. باقي هاري مزدور غريب چچريل ڳوٺاڻو جيڪو ٻه وقت ماني به صحيح طرح نه آهي کائيندو، جنهنجي جان مال عزت به محفوظ نه آهي، اهو سنڌ خاطر ڇو وڌيڪ ذليل ٿيندو ۽ نه ئي ٿيڻ کپي. هي طبقو مجموعي طور تي اڻپڙهيل ۽ گهٽ دماغ هوندو آهي، پنهنجي تر جي اثر رسوخ رکندڙ ڪنهن بي شرم وڏيري جي ٻڪرين جي ڌڻ مثل هوندو آهي، هو پنهنجي مرضي سان بس خود ڪشي ئي ڪري سگهي ٿو. سڌاري جي شروعات ايندڙ مهيني کانئي ڪري سگهجي ٿي، ڪنهن به ڪلارڪ کي مارچ اپريل ۾ ٿيندڙ مئٽرڪ انٽر جي امتحانن ۾ ڪاپي ڪلچر جو حصو بڻجڻ نه گهرجي، ماسترن کي پوليس وارا تحفظ ڏيڻ ته جئين ڪاپي ڪندڙن ڇورن ۽ سندن واٺن جو پادرن سا استقبال ٿي سگهي، ڪڻڪ جي لاباري ۽ کڻت ۾ ڪنهن به مسڪين هاري سان ڪي لوسي زميندارڙو زيادتي نه ڪري سگهي، ڪنهن حرامي ملان جي چرچ تي ڪو ڪٺور دل ڪنهن هندو نياڻي جي مستقبل سان نه کيڏي سگهي، ايمانداري سان هر ڪو پنهنجو ڪم ڪري ان ڪري نه جو مذهب چيو آهي، امانتداري ۽ ايمانداري جي ضرورت اوهان جي آخرت کان وڌيڪ سنڌ لاءِ ضروري آهي. ڪٿان نه ڪٿان ته شروعات ڪرڻي پوندي، تڙپي تڙپي مرڻ کان ڀلو آهي ته سنڌين کي همت کان ڪم وٺندي سچائي جو ساٿ ڏيڻ ۽ پنهنجي دشمن کي سڃاڻڻ جي سکيا وٺن ۾ کيس هر ميدان ۾ مات ڏين. باقي عام هاري مزدور مان ووٽن واري انقلاب جو آسرو نه رکو. --- ## 41. سُھڻا پنھنجي اکين کي جھل - **URL**: https://www.daibul.com/Poetry/suhna-pahnje-akhyan-khe-jhal - **Category**: شاعري (Poetry) - **Author / Poet**: قادن نُوحاڻي - **Date**: 20 فيبروري 2026 ### Content سُھڻا پنھنجي اکين کي جھل ھڪ ڪاريون، ٻيو تن ۾ ڪجل مون تي ايڏو تہ ڪن ٿيون عمل سھڻا پنھنجي اکين کي جھل مان تہ راھ ورتو پيو رستو وڃان ڪھڙو ڏوھ ڪيوم، تو ھي ڏُکڙا ڏنا مان مري ويندس، دم اتي ئي ڏيندس تاون توتي ٿيندس، ٿيندو تنھنجي ھٿ ۾ ڪفن سُھڻا پنھنجي اکين کي جھل حال ھيڻو اٿئي، متان پاپ پوئي ناھي ملڪ منھنجو، نڪو سنگتي سھي ڪجان دل سان دفن، ناھي منھنجو وطن ڳنڍي ڳانڍاپو، پون ٿيون ڳل سُھڻا پنھنجي اکين کي جھل اھو طيب تڏھن مان توکي ڏنو ڇڏي شھر وڃي، ٿيس شاعر ڇنو قادن ڪونھي قدر، ھيو ڏوڪڙ جو ڏر جڏھن ڏٺم شھر، مان تہ ڳولھيو گلاب جو گل سھڻا پنھنجي اکين کي جھل --- ## 42. وٺي ھر ھر جنم وربو - **URL**: https://www.daibul.com/Poetry/wathi-har-har-janam-warbo - **Category**: شاعري (Poetry) - **Author / Poet**: جُمن دربدر - **Date**: 18 فيبروري 2026 ### Content وٺي ھر ھر جنم وربو، مٺا مھراڻ ۾ ملبو ختم اونداھ ٿي ويندي، چٽي چانڊاڻ ۾ ملبو پنھنجي جا جنگ آ جاري، سا ٿيندي نيٺ سوڀاري مري ويندا سڀئي ماري، سچي سُرھاڻ ۾ ملبو مٺا مھراڻ ۾ ملبو ٿيا جي قوم تان قربان، انھن جي نام ھن احسان شھيدن جي ريٽي رت سان، رتيءَ لالاڻ ۾ ملبو مٺا مھراڻ ۾ ملبو ھجي يورپ يا لبنا، جتي ماريو ويو انسان انھيءَ ماڻھوءَ سندي ارمان ۽ رت ڇاڻ ۾ ملبو مٺا مرھاڻ ۾ ملبو وري ورندا تہ وسڪارا، وسي پوندا ھي پٽ سارا مارو ٿيندا تہ موچارا، ميھنھن مانڊاڻ ۾ ملبو مٺا مھراڻ ۾ ملبو --- ## 43. تو اچڻ جي نہ ڪئي، مُند آئي وئي - **URL**: https://www.daibul.com/Poetry/to-achan-ji-na-kai-mund-aai-wai - **Category**: شاعري (Poetry) - **Author / Poet**: ڊاڪٽر ناھيد مغل - **Date**: 18 فيبروري 2026 ### Content تو اچڻ جي نہ ڪئي، مُند آئي وئي آس موٽي وئي، ھير ڪانہ گھُلي من پنھنجو سڙيو، جيءُ پنھنجو جُھريو اسان توکي سڏيو، اسان توکي سڏيو ڪوئي سج نہ بڻي، ڪوئي چنڊ نہ بڻي زندگي مينھن ڪڻي، ڇا مان ڇا آ بڻي من ماٺي ٿيو، جيءُ پنھنجو جھريو اسان توکي سڏيو ھُو جي سپنا ھُئا، وقت سارا لُٽيا سڪ تنھنجن لقا، ڪٿ ڪائي نہ ڪا ڪِٿِ ٽانڊاڻو ٻجھيو، جيءُ پنھنجو جھريو اسان توکي سڏيو سا پکيئڙن جي لات، من جي توسان بات لڳي ڏُکن جي ڏات، من اونداھي ڪا رات چنگ ڪوئي چُريو، جيءُ پنھنجو جُھريو اسان توکي سڏيو پنھنجا واعدا پرين، سي وساري ڇڏين آس پيدا ڪري، خون تنھن جو ڪرين اسان ڪجھ نہ چيو، جيءُ پنھنجو جھريو اسان توکي سڏيو --- ## 44. الئہ ڇو اوھان جون اکيون ياد آيون - **URL**: https://www.daibul.com/Poetry/alaye-chho-awhan-jyun-akhyun-yaad-ayun - **Category**: شاعري (Poetry) - **Author / Poet**: آڪاش انصاري - **Date**: 17 فيبروري 2026 ### Content جڏھن ڪنھن بہ بادل ولھاريون وسايون الئہ ڇو اوھان جو اکيون ياد آيون جڏھن چنڊ چوڏس ڪيون چلولايون الئہ ڇو اوھان جو اکيون ياد آيون جڏھن ڪنھن بہ ڪوئل اسُر ويل ڳايو تڏھن ولھ ويتر وڇوڙو وڌايو جڏھن ماڪ مکڙيون ڀنيءَ جون ڀڄايون الئہ ڇو اوھان جون اکيون ياد آيون جڏھن کيت ۾ ٻاجھرين سنگ ورايا جڏھن چيٽ ۾ ڦول ڄانڀي ڦلاريا جڏھن ٿر تي مورن ڪي ٻوليون ٻُرايون الئہ ڇو اوھان جو اکيون ياد آيون جڏھن توسان نيڻن جو ناتو ڇنو ھو تڏھن ڏور آڪاش ڪيڏو رنو ھو جڏھن جيءُ جھورڻ ڪي آيون جدايون الئہ ڇو اوھان جو اکيون ياد آيون --- ## 45. جلاوطن جلاوطن، مان ڪيئن رھان جلاوطن - **URL**: https://www.daibul.com/Poetry/jalawatan-jalawatan-maan-keayn-rahan-jalawatan - **Category**: شاعري (Poetry) - **Author / Poet**: آڪاش انصاري - **Date**: 17 فيبروري 2026 ### Content ڀٽڪي پنھنجو دڳ ويو، جيئن ڪو پکيئڙو منجھ گگن نہ ڪوئي جنھن جو واھيرو، نہ آشيانو ۽ چمن مان بہ پنھنجي ديس ۾ آھيان اڪيلو اوپرو جلاوطن جلاوطن، مان ڪيئن رھان جلاوطن نہ ڪوئي منھنجو ماڳ آ، نہ ڪوئي آ منھنجو مڪان نہ ڄڻ ھيءَ منھنجي ڌرتي آ، نہ ڄڻ ھي منھنجو آسمان نہ ڄڻ ھي منھنجي نگري آ، نہ ڄڻ ھي منھنجو آستان ڄڻ ھجان تاريخ جي، مان لاش جو ميرو ڪفن مان ڪيئن رھان جلاوطن جا مُرڪ مون کان وِئين کسي، تنھن مُرڪ جو آھي قسم جيجل جي مٺڙيءَ ٿڃ جي، ھر سرڪ جو آھي قسم مان رت رنس جو ظالمو، ھر لڙڪ جو آھي قسم پلئہ ڪندس پلئہ ڪندس، اي وقت توسان آ وچن مان ڪيئن رھان جلاوطن روز ٿو زھر پيئان، مران جيئان، جيئان مران ڄڻ ڪلاچيءَ ڪُن ۾، ٻڏان تران تران ٻُڏان ديول جي ديپ جيان اجھان ٻران ٻران اجھان ڄڻ صليب تي ٽنگيل مان ھجان ڪو سرد بدن مان ڪيئن رھان جلاوطن --- ## 46. اسان روئي روئي کلايو ٿي جن کي - **URL**: https://www.daibul.com/Poetry/asan-roee-roee-khilayo-thy-jin-khe - **Category**: شاعري (Poetry) - **Author / Poet**: امداد حسيني - **Date**: 17 فيبروري 2026 ### Content اسان روئي روئي کلايو ٿي جن کي اڪيلا جي ٿيندا تہ روئندا تہ ھوندا اسان جن کي چاھيو، اسان جن کي پُوڄيو ڏيئن سان سڄي رات جلندا تہ ھوندا اسان روئي روئي کلايو ٿي جن کي جتان پاڻ وڇڙيا ھئاسين اتان اڄ ڪيئي ھٿ ۾ ھٿ ڏيئي ھلندا تہ ھوندا اسان روئي روئي کلايو ٿي جن کي ڪلھي تي رکي ڪنڌ، جيڪي سُتا سي اھي ننڊ ۾ ڇرڪ لھندا تہ ھوندا اسان روئي روئي کلايو ٿو جن کي جتي گڏ گناسي ۽ رانديون رھيوسين انھيءَ شھر تي مينھن وسندا تہ ھوندا اسان روئي روئي کلايو ٿي جن کي --- ## 47. او موذن ٿورو آھستي - **URL**: https://www.daibul.com/Poetry/oh-moazin-thoro-ahistay - **Category**: شاعري (Poetry) - **Author / Poet**: آسي محمُود زميني - **Date**: 12 فيبروري 2026 ### Content او موذن ٿورو آھستي ھن مسجد جي ڀرپاسي ۾ ڪنھن پورھيت جا ڪي پيٽ بُکيا مس ھاڻي آھن ٻار سُتا ڏس متان ڪو جاڳي پئي ۽ پنھنجي ٺريل چُلھي ڏسي ڪنھن جيجل جو پئي جيءُ جھُري او موذن ٿورو آھستي... ڏس ڏور ڪٿي ڪنھن مِل منجھان آواز اچي پيو ٿو گھنڊ جو ۽ دونھون پري کان چمنيءَ جو پيو مونکي پنھنجي طرف ڇِڪي او موذن ٿورو آھستي... ھي گھنڊ مقدس آ مون لاءِ جو منھنجي بُک مٽائي ٿو ۽ پنھنجي چُلھ جي ٻارڻ لاءِ مان چڻنگ وٺان ٿو چمنيءَ کان او موذن ٿورو آھستي... --- ## 48. شھزاد علي ڪلوڙ - **URL**: https://www.daibul.com/Personality/shahzad-ali-kalwar - **Category**: شخصيت (Personality) - **Author / Poet**: ديبُل انتظاميہ - **Date**: 10 فيبروري، 2026 - **City**: پنوعاقل - **Birth Date**: N/A - **Death Date**: حيات - **Profession**: سنڌ انفارميشن ڪميشن، رائڊر ### Content شھزاد علي ڪلوڙ جو تعلق پنو عاقل سان آھي، جيڪو پنهنجي محنت، جاکوڙ ۽ اڻٿڪ ڪم جي ڪري سڃاتو وڃي ٿو. 2021ع ۾ ڪراچي منتقل ٿيڻ کانپوءِ هن ڪيترن ئي چئلينجن جو مقابلو ڪيو. هن شادي هالز ۾ ڪم ڪرڻ کان وٺي فوڊ پانڊا (Foodpanda) جي رائڊر طور پڻ خدمتون سرانجام ڏنيون. پنهنجي مسلسل محنت ۽ لڳن جي نتيجي ۾ هن سنڌ انفارميشن ڪميشن ۾ پنهنجي جڳهه ٺاهي، جتي هو هن وقت پنهنجون ذميواريون نڀائي رهيو آهي. سندس همت اڄ به جوان آهي، هو پنهنجي سرڪاري نوڪري سان گڏ بائيڪيا (Bykea)، انڊرائيو (InDrive) ۽ يانگو (Yango) ذريعي پڻ جاکوڙ جاري رکيو اچي. شھزاد علي ڪلوڙ جي زندگي ان ڳالهه جو ثبوت آهي ته ايمانداري سان ڪيل محنت ۽ مسلسل جدوجهد انسان کي ترقيءَ جي منزلن تي پهچائي ٿي. هن جو سفر هر ان نوجوان لاءِ مشعلِ راهه آهي جيڪو مشڪلاتن کان گهٻرائڻ بدران محنت تي يقين رکي ٿو. ### Notable Works - **سنڌ انفارميشن ڪميشن** (2024): موجوده عهدو - **فوڊ پانڊا رائڊر** (2021-2023): اڳوڻي جاکوڙ - **بائيڪيا / انڊرائيو / يانگو** (جاري): پارٽ ٽائيم ورڪ --- ## 49. ڪينجهر ڍنڍ - **URL**: https://www.daibul.com/Places/keenjhar-lake - **Category**: جايون (Places) - **Author / Poet**: ديبُل انتظاميہ - **Date**: 08 فيبروري، 2026 - **City**: ٺٽو - **Region**: ٺٽو - **Established**: قدرتي (Natural) - **Significance**: تفريحي، ثقافتي، آبي ذخيرو ### Content ڪينجهر ڍنڍ (Keenjhar Lake)، جنهن کي ڪلري ڍنڍ به چيو ويندو آهي، پاڪستان جي ٻي وڏي مٺي پاڻيءَ جي ڍنڍ آهي. هي ٺٽي ضلعي ۾ واقع آهي ۽ ڪراچي کان تقريباً 122 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي آهي. هي ڍنڍ ٻن ننڍين ڍنڍن، سونهري ۽ ڪينجهر، کي ملائي هڪ وڏي ڍنڍ جي صورت ۾ ٺاهي وئي هئي ته جيئن ڪراچي ۽ ٺٽي جي ماڻهن کي پيئڻ جو پاڻي فراهم ڪري سگهجي. هي ڍنڍ سنڌ جي مشهور رومانوي داستان "نوري ڄام تماچي" سبب پڻ سڃاتي وڃي ٿي. روايتن موجب، ڄام تماچي، جيڪو سمن جو حڪمران هو، هڪ مهاڻي ڇوڪري نوريءَ تي عاشق ٿي پيو هو. نوري جي قبر اڄ به ڍنڍ جي وچ ۾ هڪ ننڍڙي ٽڪريءَ تي موجود آهي، جتي سياح ٻيڙين ذريعي وڃي فاتحه خواني ڪندا آهن. ڪينجهر ڍنڍ هڪ اهم تفريحي مقام (Tourist Spot) آهي جتي هزارين ماڻهو، خاص طور تي ڪراچي ۽ حيدرآباد کان، پڪنڪ ملهائڻ، ترڻ، ۽ ٻيڙي جي سير لاءِ اچن ٿا. هتي سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن (STDC) پاران ريسٽ هائوس ۽ هٽس (Huts) ٺاهيا ويا آهن جتي سياح رهي سگهن ٿا. ماحولياتي طور تي به هي ڍنڍ وڏي اهميت رکي ٿي. هي هڪ رامسر سائيٽ (Ramsar Site) آهي، يعني بين الاقوامي اهميت واري آبي زمين، جتي سياري ۾ پرڏيهي پکي (Migratory Birds) وڏي تعداد ۾ اچن ٿا. هي ڍنڍ مڇيءَ جي پيداوار جو پڻ وڏو ذريعو آهي، جنهن سان مقامي مهاڻن جو روزگار جڙيل آهي. --- ## 50. گورک هل اسٽيشن - **URL**: https://www.daibul.com/Places/gorakh-hill-station - **Category**: جايون (Places) - **Author / Poet**: ديبُل انتظاميہ - **Date**: 08 فيبروري، 2026 - **City**: دادو - **Region**: دادو - **Established**: قدرتي (Natural) - **Significance**: سياحت، ٿڌو مقام ### Content گورک هل اسٽيشن (Gorakh Hill Station) سنڌ جو واحد ۽ ٿڌو ترين جبل آهي، جيڪو دادو ضلعي ۾ کيرٿر جبلن جي سلسلي ۾ واقع آهي. ان جي بلندي سمنڊ جي سطح کان 5688 فوٽ (1734 ميٽر) آهي. ان کي پنهنجي ٿڌي موسم ۽ خوبصورت نظارن جي ڪري "سنڌ جو مري" (Murree of Sindh) پڻ چيو ويندو آهي. گورک جو نالو هڪ هندو يوگي "گورک ناٿ" سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جنهن بابت چيو وڃي ٿو ته هن هتي تپسيا ڪئي هئي. هي علائقو سنڌ جي گرم ميداني علائقن جي بلڪل برعڪس آهي. هتي اونهاري ۾ به موسم خوشگوار ۽ ٿڌي رهندي آهي، جڏهن ته سياري ۾ گرمي پد صفر کان به هيٺ ڪري پوندو آهي ۽ ڪڏهن ڪڏهن برفباري پڻ ٿيندي آهي، جيڪو سنڌ ۾ هڪ ناياب واقعو آهي. گورک تائين پهچڻ جو رستو دادو جي شهر واهي پانڌي (Wahi Pandhi) کان شروع ٿئي ٿو. جبلن جي وچ مان گذرندڙ هي رستو انتهائي ڏکيو پر ايڊونچر سان ڀرپور آهي، جنهن لاءِ 4x4 جيپ جي ضرورت پوندي آهي. چوٽيءَ تي پهچي، سياح "بي نظير ويو پوائنٽ" (Benazir View Point) تان هيٺ واديءَ جو دلڪش نظارو ڪري سگهن ٿا. رات جو هتي آسمان تارن سان ڀريل هوندو آهي، جيڪو اسٽار گيزنگ (Star Gazing) لاءِ بهترين آهي. هتي سياحن لاءِ ريسٽ هائوس ۽ ڪيمپنگ جي سهولت موجود آهي. گورک هل اسٽيشن نه رڳو هڪ تفريحي مقام آهي پر هي فطرت جي عاشقن، فوٽوگرافرن، ۽ هائيڪرز لاءِ هڪ جنت آهي. حڪومت سنڌ هن کي وڌيڪ ترقي ڏيڻ لاءِ ڪوششون ڪري رهي آهي ته جيئن هي هڪ عالمي معيار جو سياحتي مرڪز بڻجي سگهي. --- ## 51. مڪلي قبرستان - **URL**: https://www.daibul.com/Places/makli-necropolis - **Category**: جايون (Places) - **Author / Poet**: ديبُل انتظاميہ - **Date**: 08 فيبروري، 2026 - **City**: ٺٽو - **Region**: ٺٽو - **Established**: 14 صدي عيسوي - **Significance**: تاريخي، آرڪيٽيڪچر، روحاني ### Content مڪلي قبرستان (Makli Necropolis) دنيا جي وڏن تاريخي قبرستانن مان هڪ آهي، جيڪو ٺٽي شهر جي ويجهو واقع آهي. هي تقريباً 10 چورس ڪلوميٽرن جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ هتي لکين قبرون ۽ مقبرا موجود آهن. هي قبرستان 14 صدي عيسويءَ کان 18 صدي عيسويءَ تائين سنڌ جي مختلف حڪمران خاندانن، جهڙوڪ سما، ارغون، ترخان، ۽ مغلن جي آخري آرامگاهه آهي. مڪلي پنهنجي شاندار فنِ تعمير (Architecture) ۽ پٿر تي ٿيل نفيس نقاشي (Stone Carving) جي ڪري مشهور آهي. هتي موجود مقبرا مختلف طرزِ تعمير جو نمونو پيش ڪن ٿا، جن ۾ مقامي سنڌي، ايراني، ۽ وچ ايشيائي اثر نمايان آهن. ڄام نظام الدين ٻيون (ڄام نندو) جو مقبرو پنهنجي خوبصورتي ۽ پٿر جي ڪم جي ڪري خاص اهميت رکي ٿو، جنهن ۾ هندو ۽ اسلامي آرٽ جو ميلاپ نظر اچي ٿو. ان کان علاوه، عيسيٰ خان ترخان ٻيون، مرزا جاني بيگ، ۽ ديوان شرفا خان جا مقبرا به ڏسڻ وٽان آهن. ڪيترن ئي مقبرن تي قرآني آيتون ۽ جاميٽريڪل ڊزائينون انتهائي مهارت سان اڪيريل آهن. مڪلي نه رڳو بادشاهن جو قبرستان آهي پر هتي ڪيترن ئي صوفين، بزرگن، ۽ عالمن جون قبرون پڻ آهن، جن ۾ شيخ حماد جمالي ۽ ٻيا شامل آهن، جنهن ڪري هي جڳهه روحاني سڪون جو مرڪز پڻ آهي. 1981ع ۾ يونيسڪو (UNESCO) مڪلي کي عالمي ورثي (World Heritage Site) جي فهرست ۾ شامل ڪيو. هي ماڳ سنڌ جي شاندار ماضي، تهذيب، ۽ فن جي عظمت جو جيئرو جاڳندو ثبوت آهي. --- ## 52. فيض محل - **URL**: https://www.daibul.com/Places/faiz-mahal - **Category**: جايون (Places) - **Author / Poet**: ديبُل انتظاميہ - **Date**: 08 فيبروري، 2026 - **City**: خيرپور - **Region**: خيرپور - **Established**: 1798ع - **Significance**: تاريخي، شاهي رهائشگاهه - **Architectural Style**: مغل ۽ راجستاني - **Builder**: مير سهراب خان ٽالپر ### Content فيض محل (Faiz Mahal) خيرپور ميرس ۾ واقع هڪ انتهائي خوبصورت ۽ تاريخي محلات آهي، جيڪو سنڌ جي ٽالپر حڪمرانن جي شان ۽ شوڪت جو نشان آهي. هي محل 1798ع ۾ خيرپور رياست جي باني، مير سهراب خان ٽالپر تعمير ڪرايو هو. هي محل شاهي خاندان جي رهائشگاهه ۽ دربار طور استعمال ٿيندو هو. فيض محل جو طرزِ تعمير (Architecture) مغل ۽ راجستاني آرٽ جو هڪ حسين ميلاپ آهي. ان جا گلابي رنگ جا ديوار، گنبذ، ۽ محرابون ان کي هڪ افسانوي حيثيت ڏين ٿا. محل جي وچ ۾ هڪ وڏو هال آهي جتي مير صاحب پنهنجي دربار لڳائيندا هئا. هال جي ڇت ۽ ديوارن تي ٿيل نقاشي ۽ رنگين شيشي جو ڪم انتهائي نفيس ۽ دلفريب آهي. محل جي چوڌاري هڪ وسيع ۽ سرسبز باغ آهي، جيڪو ان جي خوبصورتي ۾ وڌيڪ اضافو ڪري ٿو. اڄ به هي محل ٽالپر خاندان جي ملڪيت آهي، پر ان جو ڪجهه حصو سياحن لاءِ کوليو ويو آهي. هتي اڪثر ڪري ثقافتي پروگرام ۽ ميلا پڻ منعقد ڪيا ويندا آهن. فيض محل نه رڳو هڪ عمارت آهي، پر هي خيرپور رياست جي تاريخ، ثقافت، ۽ روايتن جو امين آهي. جڏهن توهان هن محل کي ڏسو ٿا، ته توهان کي سنڌ جي شاهي دور جي جهلڪ نظر اچي ٿي. --- ## 53. شاهه جهان مسجد - **URL**: https://www.daibul.com/Places/shah-jahan-mosque - **Category**: جايون (Places) - **Author / Poet**: ديبُل انتظاميہ - **Date**: 08 فيبروري، 2026 - **City**: ٺٽو - **Region**: ٺٽو - **Established**: 1647ع - **Significance**: مذهبي، تاريخي، معماري - **Architectural Style**: مغل معماري - **Builder**: شاهه جهان ### Content شاهه جهان مسجد (Shah Jahan Mosque) ٺٽي شهر ۾ واقع آهي، جيڪا مغل بادشاهه شاهه جهان 1647ع ۾ تعمير ڪرائي هئي. جڏهن شاهه جهان شهزادو هو ۽ پنهنجي پيءُ کان باغي ٿي سنڌ ۾ پناهه ورتي هئي، تڏهن ٺٽي جي ماڻهن سندس وڏي مهمان نوازي ڪئي هئي. ان محبت جي ياد ۾، بادشاهه بنجڻ کان پوءِ هن هي عظيم مسجد ٺٽي جي عوام کي تحفي طور ڏني. هي مسجد پنهنجي بي مثال تعميرات ۽ خوبصورت نيري ٽائيلن (Blue Tiles) جي ڪم جي ڪري دنيا ڀر ۾ مشهور آهي. هن مسجد جي خاص ڳالهه اها آهي ته ان ۾ 93 گنبذ آهن، جيڪي اهڙي ترتيب سان ٺاهيا ويا آهن جو پوري مسجد ۾ هوا جي گذر (Ventilation) جو بهترين انتظام رهي ٿو. ان کان علاوه، مسجد جو صوتي نظام (Acoustics) ايترو ته شاندار آهي جو امام جو آواز بغير ڪنهن لائوڊ اسپيڪر جي، گنبذن جي گونج ذريعي، مسجد جي آخري ڪنڊ تائين صاف ٻڌڻ ۾ اچي ٿو. مسجد جي تعمير ۾ ڳاڙهيون سرون ۽ نيريون ڪاشي جون ٽائيلون استعمال ڪيون ويون آهن، جيڪي ان کي هڪ منفرد ۽ دلفريب ڏيک ڏين ٿيون. ٽائيلن تي گلن ۽ جاميٽريڪل ڊزائينون انتهائي نفاست سان ٺاهيون ويون آهن. هي مسجد مغل آرٽ ۽ سنڌي ڪاريگريءَ جو هڪ اعليٰ نمونو آهي. شاهه جهان مسجد يونيسڪو جي عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل آهي ۽ سنڌ جي اهم ترين مذهبي ۽ تاريخي ماڳن مان هڪ آهي. --- ## 54. ڪوٽ ديجي قلعو — تاريخ، فنِ تعمير ۽ ورثي جو روشن باب - **URL**: https://www.daibul.com/Places/kot-deji-fort-a-shining-chapter-in-history-architecture-and-heritage - **Category**: جايون (Places) - **Author / Poet**: ديبُل انتظاميہ - **Date**: 08 فيبروري، 2026 - **City**: ڪوٽ ڏيجي - **Region**: خيرپور - **Established**: 1785ع - **Significance**: تاريخي، دفاعي - **Architectural Style**: ٽالپر دور - **Builder**: مير سهراب خان ٽالپر ### Content ڪوٽ ديجي قلعو سنڌ شهر ڪوٽ ديجي جي اوچائيءَ تي واقع هڪ مشهور تاريخي فورٽ آهي. هيءُ قلعو ٽالپور دور (ڏهه هين صديءَ جي آخر) جو مضبوط ۽ اهم فوجي قلعو آهي، جيڪو سنڌ جي ثقافتي ۽ فوجي ورثي جو اهم حصو آهي. تاريخي پسمنظر ڪوٽ ديجي قلعو مير سوراب خان ٽالپور (جو سنڌ جي اترين رياست خيرپور جو باني هو) طرفان 1785ع کان 1795ع جي وچ ۾ تعمير ڪرايو ويو. ان وقت هيءُ قلعو سنڌ جي دفاعي نظام جو اهم حصو هو ۽ پاڻمرادو حڪومتن، فوجي انتظامن ۽ حڪومتي استحڪام لاءِ مضبوط حمايتي اڏاوت طور استعمال ٿيندو هو. قلعي جو اصل نالو قلعي احمدآباد پڻ رڪارڊ ٿيل آهي، جنهن کي مقامي زبان ۾ ڪوٽ ديجي سڏيو وڃي ٿو. ڪوٽ ديجي لفظ سنڌي ٻوليءَ ۾ “ڏيجيءَ جو قلعو” جي معنيٰ رکي ٿو، جنهن جو مطلب آهي ڌيءَ جو قلعو. جڳهه ۽ محل وقوع هي قلعو سنڌ جي روهڙي جبلن (Rohri Hills) جي هڪ بلند ٽڪريءَ تي واقع آهي، تقريباً 110 فوٽ اوچائيءَ تي جبلن جي مٿاڇريءَ تي، ۽ ان جي ڀتين جون اوچايون لڳ ڀڳ 30 فوٽ آهن. قلعي کي ان جي بلند جڳهه تي تعمير ڪرڻ جو مقصد واضح هو: دشمن فوج کي ڏڦيءَ ۾ آڻڻ ۽ طاقتور دفاعي نظام قائم ڪرڻ. ان ڪري ان جي چوڌاري سخت ڀتا، وڏا مينار، مضبوط دروازا ۽ دفاعي راجاڻيون موجود آهن، جيڪي دشمنن جي حملي کي ناممڪن بڻائين ٿيون. قلعي جو فنِ تعمير ۽ خصوصيتون ڪوٽ ديجي قلعو پنهنجي وقت جي جديد ۽ مضبوط فوجي طرزِ تعمير جو بهترين مثال آهي: قلعي جي ڀتين هيٺان کان مضبوط ۽ ڪمزور ايندڙ حصن تائين هڪ طئي ٿيل دفاعي نظام موجود آهي. اندر هڪ آباد ڪاري علائقو آهي، جنهن ۾ پاني جي ٽانڪيون، بارود خانا، زنجير خانو (زونڌان)، عدالت جو ڪمرو، فوجين لاءِ رهائشگاہ ۽ سپاهيءَ جا ڪمرا شامل آهن. قلعو پنهنجن تڪن ۽ ٽاورز سبب دشمن جي حملن لاءِ محفوظ ۽ مستحڪم هو، ۽ ان جون ٽئي وڏيون زنديون (مٿيون ٽاور) لڳ ڀڳ 50 فوٽ اوچيون آهن. ان جي شاهه دروازي (Shahi Gate) تي وڏي ڪاٺ ۽ 234 تڪن سان جوڙيل آئرن اسپاڪس لڳا آهن، جيڪي هٿين ۽ هاتين سان ڀڃڻ کان بچائيندا هئا. قلعو بنيادي طور دفاعي مضبوطی، فوجي انتظام ۽ حڪومتي طاقت جو نمونو هو، ۽ ان دوران ڪڏهن ڪنهن به حملو يا فتح جو شڪار نه ٿيو. ثقافتي ۽ آثارِ قديمه اهميت ڪوٽ ديجي قلعو فقط فوجي اڏاوت نه آهي، پر ان جي بنياد جا هيٺيان آثار پري ھڙپا دور جي ٺهيل آثار به ملن ٿا، جن جو تعلق 2500–2800 ب.م تائين آهي. اهو علائقو سنڌ جي انتهائي قديم تهذيبن جي علمي تحقيق جو اهم ماڳ پڻ آهي. اهو قلعو صديون گذرڻ بعد به پنهنجي شڪتي، حڪمتِ عملي ۽ تعميراتي ماڊل سبب سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ اهم مقام رکي ٿو. قلعي جو اڄوڪو حالت ۽ تحفظ ڄڻ ته تاريخ جي شاهڪار هجڻ کان پوءِ به ڪوٽ ديجي قلعو چيلينجز کي منهن ڏئي رهيو آهي. ڪجهه رپورٽن موجب هي ورثو ان وقت مناسب سار سنڀال ۽ انتظام کان محروم آهي ۽ ان جي تحفظ لاءِ وڌيڪ قدم کنيا وڃڻ گهرجن. سنڌ حڪومت ان کي تحفظ ٿيل ورثي واري سائيٽ طور رجسٽر ڪيو آهي، پر اڃا به ان جي بحالي ۽ صحيح انتظام لاءِ جدي ضرورت برقرار آهي. نتيجو ڪوٽ ديجي قلعو سنڌ جي قديم ۽ محفوظ تاريخ جو هڪ اهم باب آهي. ان جي مضبوط دفاعي طرزِ تعمير، اهم فوجي حيثيت، ۽ ٽالپور دور جي روشن فڪر جو ثبوت ڏيڻ سبب اهو پاڪستان ۽ سنڌ جي ورثي ۾ هڪ بي مثال ماڳ طور شمار ٿئي ٿو۔ هي قلعو نه صرف سياحتي دلچسپي جو مرڪز آهي، بلڪه سنڌ جي قديم ثقافتي ورثي ۽ تعليمي تحقيق لاءِ پڻ اهم آهي. --- ## 55. شيخ اياز - **URL**: https://www.daibul.com/Personality/shaikh-ayaz - **Category**: شخصيت (Personality) - **Author / Poet**: ديبُل انتظاميہ - **Date**: 08 فيبروري، 2026 - **City**: شڪارپور - **Birth Date**: 2 مارچ، 1923 - **Death Date**: 28 ڊسمبر، 1997 - **Profession**: شاعر، اديب، وڪيل ### Content شيخ اياز سنڌ جي جديد فڪري تاريخ جو اهو روشن نالو آهي، جيڪو صرف هڪ شاعر نه، پر هڪ تحريڪ، هڪ فڪر ۽ هڪ شعور هو. شيخ اياز سنڌي ادب کي نئون روح، نئون لهجو ۽ نئون شعور ڏنو. هن جي شاعريءَ ۾ مزاحمت به آهي، محبت به آهي، درد به آهي، سچ به آهي ۽ انسانيت به آهي. شيخ اياز جو ڪردار صرف ادب تائين محدود نه رهيو، پر هو سنڌي قوم جي اجتماعي شعور جو ترجمان بڻجي ويو. شيخ اياز 2 مارچ 1923ع تي سکر شهر ۾ پيدا ٿيو. سندس اصل نالو "شيخ اياز احمد" هو. هن جو تعلق هڪ پڙهيل لکيل ۽ علم دوست گهراڻي سان هو. ننڍپڻ کان ئي ڪتابن سان محبت، شاعريءَ سان لاڳاپو ۽ فڪر سان وابستگي سندس شخصيت جو حصو بڻجي وئي. هن ابتدائي تعليم سکر مان حاصل ڪئي ۽ پوءِ اعليٰ تعليم لاءِ ڪراچي ۽ ٻين تعليمي ادارن جو رخ ڪيو. شيخ اياز جو ادبي سفر نوجوانيءَ کان ئي شروع ٿيو. هن ابتدا ۾ رومانوي شاعري ڪئي، پر وقت سان گڏ سندس فڪر ۾ گهراين آيون ۽ هو سماجي، سياسي ۽ قومي شعور ڏانهن وڌندو ويو. هن سنڌي شاعريءَ کي روايتي دائري مان ڪڍي جديد فڪري افق ڏانهن وٺي ويو. شيخ اياز جي شاعريءَ ۾ آزاديءَ جو تصور، قومي سڃاڻپ، ظلم خلاف احتجاج، انسان دوستي، محبت جو عالمي پيغام ۽ فڪري بغاوت واضح طور نظر اچي ٿي. شيخ اياز کي سنڌ جي مزاحمتي شاعريءَ جو وڏو نالو سڏيو وڃي ٿو. هن جي شاعريءَ ۾ غلاميءَ جي خلاف بغاوت، خاموشيءَ جي خلاف آواز ۽ خوف جي خلاف همت نظر اچي ٿي. هن جو قلم مظلوم ماڻهن جو آواز بڻيو. هن لاءِ شاعري رڳو جمالياتي اظهار نه، پر هڪ اخلاقي ذميواري هئي. هو سمجهندو هو ته شاعر جو ڪم صرف خوبصورتي بيان ڪرڻ نه، پر سچ بيان ڪرڻ آهي. شيخ اياز سنڌي قوم کي پنهنجي سڃاڻپ ياد ڏيارڻ وارو شاعر آهي. هن سنڌ، سنڌي ٻولي، سنڌي ثقافت ۽ سنڌي تاريخ کي پنهنجي شاعريءَ جو مرڪز بڻايو. هن جي شاعريءَ ۾ سنڌ صرف ڌرتي نه، پر هڪ زنده روح آهي. هو سنڌي ٻوليءَ کي صرف اظهار جو ذريعو نه، پر قومي وجود جي علامت سمجهندو هو شيخ اياز جي فڪر ۾ صرف قومي حدون نه، پر عالمي انسانيت شامل آهي. هن وٽ مارڪسزم، تصوف، انسان دوستي، عالمي ادب ۽ فلسفو سڀ گڏ نظر اچن ٿا. هن جي شاعريءَ ۾ شاهه لطيف جي روحانيت، سچل جي بغاوت ۽ جديد فڪر جو سنگم ملي ٿو. شيخ اياز سنڌي ادب کي ڪيترائي قيمتي ڪتاب ڏنا، جن ۾ شاعري، نثر، ترجما، مقالا ۽ فڪري تحريرون شامل آهن. هن جديد سنڌي شاعريءَ جي ٻولي، لهجي ۽ فڪري ڍانچي کي نئون رخ ڏنو. شيخ اياز سنڌ يونيورسٽي جو وائس چانسلر پڻ رهيو، جتي هن علم، تحقيق ۽ فڪر کي فروغ ڏنو. هن يونيورسٽي کي صرف تعليمي ادارو نه، پر فڪري مرڪز بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي. شيخ اياز هڪ بي خوف، سچو، اصولي ۽ فڪري ماڻهو هو. هو پنهنجي خيالن تي سمجهوتو نه ڪندو هو. هن لاءِ سچائي سڀ کان وڏي قدر هئي، ڀلي ان جي قيمت ڪجهه به هجي. شيخ اياز جي شاعري ڪيترن ئي نسلن کي متاثر ڪيو. هن نوجوانن کي سوچڻ، سوال ڪرڻ ۽ سچ سان بيهڻ سيکاريو. سنڌ جي جديد شعور ۾ شيخ اياز جو فڪر بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿو. شيخ اياز صرف هڪ شاعر نه، پر سنڌ جو فڪري ضمير هو. هن سنڌي ادب کي نئون شعور، نئون رخ ۽ نئون مقصد ڏنو. سندس شاعري مزاحمت جي روشني، محبت جي گرمي ۽ انسانيت جي خوشبو آهي. شيخ اياز جي فڪر جي اهميت وقت سان گهٽجڻ بدران وڌندي رهي ٿي، ڇو ته ظلم، ناانصافي ۽ غلاميءَ خلاف جدوجهد هميشه زنده رهندي آهي. شيخ اياز جي شاعري صرف پڙهڻ لاءِ نه، پر جيئڻ لاءِ آهي. هو شاعر نه، پر هڪ فڪر آهي. هو شخص نه، پر هڪ تحريڪ آهي. ۽ هو تاريخ نه، پر حال ۽ مستقبل جو آواز آهي. شيخ اياز سنڌ جي روح جو شاعر آهي، ۽ رهندو. ### Notable Works - **ڀونئر ڀري آڪاس** (1962): شاعري جو مجموعو - **ڪلهي پاتم ڪينرو** (1963): شاعري --- ## 56. سنڌي لوڪ ادب: هڪ مختصر جائزو - **URL**: https://www.daibul.com/Folk/sindhi-folk-literature-overview - **Category**: لوڪ ادب (Folk) - **Author / Poet**: ديبُل انتظاميہ - **Date**: 08 فيبروري 2026 ### Content سنڌي لوڪ ادب سنڌ جي تهذيب، ثقافت، تاريخ ۽ اجتماعي شعور جو زنده ترجمان آهي. اهو ادب ڪتابن ۾ لکيل علم کان اڳ موجود هو ۽ نسل در نسل زباني روايتن ذريعي منتقل ٿيندو رهيو آهي. لوڪ ادب رڳو ڪهاڻيون يا گيت نه آهن، پر اهي سنڌي قوم جي سوچ، احساس، درد، خوشي، عقيدي ۽ زندگيءَ جي فلسفي جو مڪمل اظهار آهن. سنڌي لوڪ ادب سنڌ جي عوامي زندگيءَ سان ايترو ته ڳنڍيل آهي جو ان کي سنڌي سڃاڻپ کان ڌار ڪري ڏسڻ ممڪن ئي ناهي. لوڪ ادب جو مفهوم لوڪ ادب مان مراد اهو ادب آهي جيڪو عام ماڻهن مان پيدا ٿيو، عام ماڻهن لاءِ رهيو ۽ عام ماڻهن ذريعي ئي محفوظ رهيو. اهو ڪنهن فرد واحد جي تخليق نه، پر اجتماعي شعور جي پيداوار آهي. سنڌي لوڪ ادب ۾ شاعر، ڪهاڻيڪار يا فنڪار جو نالو اهم نه هوندو آهي، پر فڪر، پيغام ۽ احساس اهم هوندو آهي. اهو ادب دراصل قوم جي گڏيل روح جي عڪاسي ڪندو آهي. سنڌي لوڪ ادب جون صورتون سنڌي لوڪ ادب ڪيترين ئي صنفن تي مشتمل آهي، جن مان ڪجهه اهم هي آهن: لوڪ ڪهاڻيون جهڙوڪ سسئي پنهون، عمر مارئي، مومل راڻو، ليلا چنيسر، سورٺ راءِ ڏياچ وغيره. اهي ڪهاڻيون صرف عشق جون ڪهاڻيون نه آهن، پر وفاداري، قرباني، بهادري، عزت ۽ سچائيءَ جا فڪري نمونا آهن. لوڪ شاعري لوڪ شاعريءَ ۾ بيت، وايون، ٽپال، لولي، اويسي، ڦوڳ ۽ ٻيون ڪيترين صنفون شامل آهن. هي شاعري عام ماڻهن جي احساسن جو سادو پر گهرو اظهار آهي. لوڪ گيت شاديءَ جا گيت، لورين، هارياڻا، مڱڻهار گيت، محنت ڪشن جا گيت، درياهه جا گيت ۽ چرواهن جا گيت سنڌي لوڪ ادب جو اهم حصو آهن. لوڪ محاورا ۽ چوڻيون سنڌي ٻوليءَ جا محاورا ۽ چوڻيون لوڪ ادب جو اهم خزانو آهن، جيڪي صدين جي تجربي ۽ دانائيءَ جو نچوڙ آهن. ثقافتي اهميت سنڌي لوڪ ادب سنڌ جي ثقافت جو محافظ آهي. ان ۾: سنڌي رسمون ۽ روايتون محفوظ آهن سماجي قدرن جي عڪاسي آهي اخلاقي اصولن جي تعليم آهي اجتماعي سڃاڻپ جو شعور آهي لوڪ ادب قوم کي پنهنجين پاڙن سان ڳنڍي ٿو. تاريخي ڪردار لوڪ ادب سنڌ جي تاريخي شعور کي زنده رکيو آهي. جڏهن لکيل تاريخ محدود هئي، تڏهن لوڪ ادب ئي تاريخ جو ذريعو هو. سنڌي قوم جي جدوجهد، درد، غلامي، آزاديءَ جي خواهش ۽ اجتماعي تجربا لوڪ ادب ذريعي محفوظ رهيا. فڪري پهلو سنڌي لوڪ ادب ۾ فڪر جي گهراين موجود آهن: انسان دوستي محبت انصاف برابري قرباني سچائي اهي قدر سنڌي سماج جي اخلاقي بنيادن کي مضبوط ڪن ٿا. جديد دور ۽ لوڪ ادب جديد دور ۾ ميڊيا، شهريت ۽ ٽيڪنالاجيءَ جي اثر سبب لوڪ ادب کي خطرا به آهن، پر ساڳئي وقت نوان موقعا به آهن. جيڪڏهن لوڪ ادب کي جديد انداز ۾ محفوظ ڪيو وڃي، ڊجيٽل پليٽفارمن تي منتقل ڪيو وڃي ۽ تعليمي نصاب جو حصو بڻايو وڃي، ته اهو ايندڙ نسلن تائين زنده رهي سگهي ٿو. تحفظ ۽ ذميواري سنڌي لوڪ ادب جو تحفظ صرف ادارن جي ذميواري نه، پر سماج جي گڏيل ذميواري آهي. اسڪول، يونيورسٽيون، ليکڪ، محقق، فنڪار ۽ ميڊيا سڀ گڏجي لوڪ ادب کي محفوظ ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا. نتيجو سنڌي لوڪ ادب سنڌ جي روح جو آواز آهي. اهو ادب صرف ماضيءَ جي يادگار نه، پر حال ۽ مستقبل جي راهه پڻ آهي. سنڌي لوڪ ادب قوم کي سڃاڻپ ڏئي ٿو، فڪر ڏئي ٿو ۽ شعور ڏئي ٿو. جيڪڏهن سنڌي قوم پنهنجي لوڪ ادب کي وساري ويهي رهي، ته اها پنهنجي تاريخ، پنهنجي سڃاڻپ ۽ پنهنجي روح کي وساري ويهندي. ان ڪري سنڌي لوڪ ادب جو تحفظ دراصل سنڌي قوم جي بقا جو تحفظ آهي. آخري لفظ سنڌي لوڪ ادب ڪتابن جي ورقن کان اڳ دلين ۾ لکيل آهي. اهو ادب زمانن کان زنده آهي ۽ جيستائين سنڌي ماڻهو زنده آهي، تيستائين سنڌي لوڪ ادب به زنده رهندو. --- ## 57. جديد سنڌي شاعريءَ ۾ مزاحمت - **URL**: https://www.daibul.com/Criticism/resistance-in-modern-sindhi-poetry - **Category**: تنقيد (Criticism) - **Author / Poet**: ديبُل انتظاميہ - **Date**: 08 فيبروري 2026 ### Content سنڌ جي تاريخ رڳو تهذيبن، دريائن ۽ تهوارن جي ڪهاڻي نه آهي، پر اها جدوجهد، مزاحمت ۽ آزاديءَ جي مسلسل تحريڪ پڻ آهي. سنڌي شاعري هميشه سماج جي سچائيءَ جو عڪس رهي آهي، پر جديد دور ۾ اها شاعري رڳو حسن، عشق ۽ فطرت تائين محدود نه رهي، بلڪه اها ظلم، استحصال، جبر، قومي سڃاڻپ، ٻوليءَ جي بقا ۽ سياسي شعور جي ترجمان بڻجي وئي آهي. جديد سنڌي شاعريءَ ۾ مزاحمت صرف نعري بازي نه، پر هڪ فڪري، اخلاقي ۽ ثقافتي جدوجهد جي صورت اختيار ڪري چڪي آهي. مزاحمت جو تصور: مزاحمت جو مطلب صرف هٿيار کڻڻ يا رياست سان ٽڪراءُ ڪرڻ نه آهي، پر فڪر، لفظ، سچ ۽ شعور ذريعي ظلم جي مخالفت ڪرڻ به مزاحمت آهي. جديد سنڌي شاعر لاءِ مزاحمت: ذهني غلاميءَ کان آزادي ثقافتي سڃاڻپ جي تحفظ ٻوليءَ جي بقا قومي وقار جي بحالي سماجي ناانصافين خلاف آواز هي سڀ گڏجي مزاحمتي شاعريءَ جو فڪري ڍانچو ٺاهين ٿا. :تاريخي پسمنظر جديد سنڌي شاعريءَ ۾ مزاحمت اوچتو پيدا نه ٿي، پر ان جا پاڙا شاهه لطيف، سچل سرمست ۽ ساميءَ جي فڪر ۾ نظر اچن ٿا، جتي سچ، حق ۽ انسانيت مرڪزيت رکن ٿا. جديد دور ۾ سياسي حالتن، وسيلن جي ڦرلٽ، ٻوليءَ سان ٿيندڙ ناانصافين ۽ قومي حقن جي جدوجهد سنڌي شاعر کي نئين فڪري راهه ڏني، جنهن مان مزاحمتي شاعري هڪ باقاعده تحريڪ جي صورت ۾ سامهون آئي. جديد سنڌي شاعريءَ ۾ مزاحمت ڪيترن ئي صورتن ۾ نظر اچي ٿي: قومي مزاحمت سنڌ جي وسيلن، زمين، درياهه ۽ سڃاڻپ بابت شاعري قومي شعور کي جنم ڏئي ٿي. شاعر سنڌ کي صرف هڪ جغرافيائي وحدت نه، پر هڪ زنده تهذيب ۽ فڪر جي علامت طور پيش ڪري ٿو. لساني مزاحمت: سنڌي ٻوليءَ جو تحفظ به مزاحمت آهي. شاعر پنهنجي شاعريءَ ۾ سنڌي ٻوليءَ کي فخر، سڃاڻپ ۽ مزاحمت جي علامت بڻائي ٿو، جتي ٻولي رڳو اظهار جو ذريعو نه، پر وجود جي علامت بڻجي وڃي ٿي. سماجي مزاحمت: جاگيرداري نظام، طبقاتي فرق، عورتن تي ظلم، غربت ۽ بي انصافي خلاف شاعري سماجي شعور پيدا ڪري ٿي. شاعر مظلوم انسان جو آواز بڻجي ٿو. فڪري مزاحمت: ذهني غلامي، خوف، خاموشي ۽ لاپرواهيءَ خلاف شاعري انسان کي سوچڻ، سوال ڪرڻ ۽ سچ سان بيهڻ سيکاري ٿي. شاعر ۽ فڪر: جديد سنڌي شاعر صرف لفظن جو ڪاريگر نه، پر فڪر جو اڳواڻ آهي. هو سماج جو مشاهدو ڪري ٿو، درد کي سمجهي ٿو ۽ پوءِ ان کي شاعريءَ جي صورت ۾ شعور بڻائي پيش ڪري ٿو. هن جي شاعري نعرو نه، پر فڪر آهي؛ احتجاج نه، پر شعور آهي؛ نفرت نه، پر سچ آهي. علامتون ۽ استعارا مزاحمتي شاعريءَ ۾ علامتون اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون: زنجير: غلاميءَ جي علامت درياهه: زندگي ۽ آزادي ڌرتي: سڃاڻپ ۽ وطن باهه: انقلاب ۽ تبديلي پرواز ڪندڙ پکي: آزادي اهي علامتون شاعريءَ کي نعري بازيءَ کان ڪڍي فڪري گهرائيءَ ڏانهن وٺي وڃن ٿيون. مزاحمتي شاعريءَ جو سماجي ڪردار جديد سنڌي مزاحمتي شاعري: شعور پيدا ڪري ٿي نوجوان نسل کي سڃاڻپ ڏئي ٿي خاموش ماڻهن کي آواز ڏئي ٿي خوف کي همت ۾ بدلائي ٿي سماج کي سوال ڪرڻ سيکاري ٿي هي شاعري صرف پڙهڻ لاءِ نه، پر سوچڻ، سمجهڻ ۽ بدلجڻ لاءِ آهي. جديد سنڌي شاعريءَ ۾ مزاحمت هڪ تحريڪ، هڪ فڪر ۽ هڪ شعور آهي. اها شاعري صرف لفظن جو مجموعو نه، پر هڪ جدوجهد آهي – سچ جي جدوجهد، سڃاڻپ جي جدوجهد، آزاديءَ جي جدوجهد. سنڌي شاعر پنهنجي قلم کي تلوار نه، پر چراغ بڻائي ٿو، جيڪو اوندهه ۾ روشني پيدا ڪري ٿو. اها ئي جديد سنڌي مزاحمتي شاعريءَ جي حقيقي طاقت آهي. جيستائين سنڌ ۾ ظلم، ناانصافي، غلامي ۽ سڃاڻپ جو سوال زنده آهي، تيستائين سنڌي شاعريءَ ۾ مزاحمت زنده رهندي. ڇو ته سنڌي شاعري صرف ادب نه آهي، اها مزاحمت جي روح آهي. --- ## 58. سرمد ڏاھري - **URL**: https://www.daibul.com/Personality/sarmad-dahri - **Category**: شخصيت (Personality) - **Author / Poet**: ديبُل انتظاميہ - **Date**: 07 فيبروري، 2026 - **City**: ڪراچي - **Birth Date**: 01 جنوري، 1990 - **Profession**: سافٽويئر انجنيئر - **Education**: سنڌ يونيورسٽي، ڄامشورو ### Content سرمد ڏاهري هڪ متحرڪ پيشور فرد ۽ پنهنجي شعبي ۾ مهارت رکندڙ نوجوان آهي، جنهن جو تعلق سنڌ جي تاريخي شهر مورو سان آهي. هو پنهنجي محنت، لگن ۽ پيشورانه صلاحيتن سبب پنهنجي ترقيءَ جي سفر ۾ اڳتي وڌي رهيو آهي. سرمد جي تعليمي بنياد تمام مضبوط رهي آهي، جنهن کيس اڄوڪي پيشورانه مقام تائين پهچائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي: پرائمري تعليم: هن پنهنجي ابتدائي تعليم مقامي اسڪول مان حاصل ڪئي، جتي هن بنيادي علم ۽ اخلاق سکيا. انٽرميڊيٽ (ثانوي تعليم): سرمد پنهنجي اسڪولنگ ۽ انٽرميڊيٽ جو مرحلو ڪاميابيءَ سان مڪمل ڪيو، جنهن دوران هن پنهنجي ذهانت جو ثبوت ڏنو. گريجوئيشن: اعليٰ تعليم لاءِ هن يونيورسٽي جو رخ ڪيو، جتان هن گريجوئيشن جي ڊگري حاصل ڪئي ۽ پنهنجي فني ۽ علمي صلاحيتن کي وڌيڪ نِکاريو. پيشورانه زندگي ۽ تجربو سرمد ڏاهري نه صرف تعليمي ميدان ۾ پر پيشورانه زندگي (Professionalism) ۾ پڻ هڪ خاص مقام رکي ٿو. تجربي جو شعبو: هو پنهنجي مخصوص فيلڊ ۾ وسيع تجربو رکي ٿو. سندس ڪم ڪرڻ جو انداز نهايت سنجيده ۽ نتيجا ڏيندڙ آهي. مهارت: هو جديد دور جي گهرجن موجب پنهنجي شعبي جي نئين ٽيڪنالاجي ۽ طريقن کان بخوبي واقف آهي. سندس پيشورانه اخلاق ۽ ٽيم سان گڏجي ڪم ڪرڻ جي صلاحيت کيس ٻين کان ممتاز بڻائي ٿي. سرمد ڏاهري مورو سان تعلق رکندڙ هڪ پرجوش ۽ پيشور نوجوان آهي، جيڪو تعليم ۽ تجربي جي سنگم سان پنهنجي زندگيءَ ۾ مثبت تبديليون آڻڻ لاءِ ڪوشان آهي. 23 جولاءِ 1997 تي پيدا ٿيندڙ سرمد پنهنجي ڪم سان سچائي ۽ پنهنجي شهر سان لڳاءُ جي ڪري سڃاتو وڃي ٿو. --- ## 59. آفتاب احمد - **URL**: https://www.daibul.com/Personality/aftab-ahmed - **Category**: شخصيت (Personality) - **Author / Poet**: ديبُل انتظاميہ - **Date**: 07 فيبروري، 2026 - **City**: نوابشاھ - **Birth Date**: 16 نومبر، 1995 - **Profession**: بينڪر (ٽيلر) - **Education**: سنڌ يونيورسٽي، ڄامشورو ### Content آفتاب احمد هڪ محنتي ۽ پيشور نوجوان آهي، جنهن جو تعلق نوابشاهه جي مهران ڪالوني سان آهي. هو بينڪنگ ۽ فنانشل سروسز جي شعبي ۾ پنهنجون خدمتون سرانجام ڏئي رهيو آهي ۽ گراهڪن کي بهترين سهولتون فراهم ڪرڻ جو عزم رکي ٿو. تعليمي سفر: آفتاب پنهنجي اعليٰ تعليم سنڌ جي معتبر تعليمي اداري، سنڌ يونيورسٽي ڄامشورو مان حاصل ڪئي. هن 2019ع ۾ بيچلر آف ڪامرس (B.Com) جي ڊگري مڪمل ڪئي. ان کان اڳ، هن 2014ع ۾ حيدرآباد بورڊ مان پنهنجو انٽرميڊيٽ جو مرحلو ڪاميابيءَ سان پار ڪيو. پيشورانه تجربو: آفتاب هن وقت سنڌ مائيڪرو فنانس بينڪ لميٽيڊ ۾ بطور 'ٽيلر' (Teller) پنهنجون ذميواريون نڀائي رهيو آهي. سندس تجربي ۾ بينڪنگ آپريشنز، ڪيش هينڊلنگ، ۽ ڪسٽمر اڪائونٽس جي انتظامڪاري شامل آهي. هن کان اڳ هن حبيب بينڪ لميٽيڊ (HBL) ۾ بزنس سيلز ايگزيوٽو طور پڻ ڪم ڪيو آهي، جتي هن سيلز جا هدف پورا ڪرڻ ۽ نوان ڪلائنٽ بنائڻ ۾ مهارت حاصل ڪئي. مهارت ۽ صلاحيتون: هو پيباس (Pibas International) سافٽويئر ۽ ايم ايس آفيس (MS Office) تي ڪم ڪرڻ جي ڄاڻ رکي ٿو. ان سان گڏوگڏ وقت جي پابندي، ڪسٽمر سروس ۽ ٽيم سان گڏجي ڪم ڪرڻ سندس پيشورانه شخصيت جا اهم پهلو آهن. --- ## 60. شيخ اياز جي شاعري: هڪ نظم - **URL**: https://www.daibul.com/Poetry/shaikh-ayaz-poetry-a-poem - **Category**: شاعري (Poetry) - **Author / Poet**: شيخ اياز - **Date**: 07 فيبروري 2026 ### Content سڪي ڏور ٿي وئي، سانوڻ جي رت، پکي پيار جا، اڏري ويا پرڏيهه. ڪنهن کي ڪهڙي ڪل، ته ڪيئن گذري رات، تارن جي ٽمڪڻ ۾، يادن جي برسات. --- ## 61. موهن جو دڙو - **URL**: https://www.daibul.com/Places/mohenjo-daro - **Category**: جايون (Places) - **Author / Poet**: ديبُل انتظاميہ - **Date**: 06 فيبروري، 2026 - **City**: لاڙڪاڻو - **Region**: لاڙڪاڻو - **Established**: 2500 ق.م - **Significance**: تاريخي، آثار قديمه ### Content موهن جو دڙو (Mohenjo daro) سنڌ جي لاڙڪاڻي ضلعي ۾ واقع هڪ قديم آثار قديمه وارو ماڳ آهي، جيڪو سنڌو سڀيتا (Indus Valley Civilization) جو سڀ کان وڏو ۽ اهم مرڪز هو. هي شهر تقريباً 2500 قبل مسيح ۾ تعمير ڪيو ويو هو ۽ دنيا جي قديم ترين شهري آبادين مان هڪ آهي. 1922ع ۾ آر. ڊي. بئنرجي (R. D. Banerji) هن ماڳ کي دريافت ڪيو، جنهن کان پوءِ دنيا کي هن عظيم تهذيب جي خبر پئي. هي شهر پنهنجي وقت جي حساب سان انتهائي جديد ۽ منصوبه بندي (Urban Planning) جو شاهڪار هو. شهر کي ٻن حصن ۾ ورهايو ويو هو: هڪ قلعو (Citadel) جتي انتظامي عمارتون هيون، ۽ ٻيو هيٺيون شهر (Lower City) جتي عام ماڻهو رهندا هئا. هتي جون گهٽيون سڌيون ۽ هڪٻئي کي 90 ڊگري تي ڪٽينديون هيون، جيڪو اڄ جي جديد شهرن جهڙو نظام آهي. موهن جي دڙي جي سڀ کان حيران ڪندڙ ڳالهه ان جو نيڪال جو نظام (Drainage System) آهي. هر گهر مان گندو پاڻي نالين ذريعي وڏن گٽرن ۾ ويندو هو، جيڪي ڍڪيل هوندا هئا. اهو نظام ان وقت جي صفائي ۽ صحت جي شعور جي عڪاسي ڪري ٿو. هتي جا گهر پڪين سرن جا ٺهيل هئا، ۽ ڪيترن ئي گهرن ۾ کوهه ۽ غسل خانا موجود هئا. هتان جي اهم عمارتن ۾ "عظيم حمام" (Great Bath) شامل آهي، جيڪو مذهبي يا سماجي رسمن لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان کان علاوه، هتي هڪ وڏو گودام (Granary) پڻ مليو آهي جتي اناج ذخيرو ڪيو ويندو هو. هتان جي ماڻهن جي ثقافت ۽ هنر به تمام اعليٰ درجي جو هو. هتان مليل مهرون (Seals)، زيور، رانديڪا، ۽ مجسما، خاص طور تي "ناچڻي" (Dancing Girl) ۽ "پروهت بادشاهه" (Priest King) جا مجسما، دنيا ڀر ۾ مشهور آهن. موهن جو دڙو 1980ع ۾ يونيسڪو (UNESCO) جي عالمي ورثي ۾ شامل ڪيو ويو. هي ماڳ نه رڳو سنڌ پر پوري انسانيت جي گڏيل ورثي جو حصو آهي، جيڪو اسان کي اسان جي شاندار ماضيءَ جي ياد ڏياري ٿو. --- ## 62. رني ڪوٽ - **URL**: https://www.daibul.com/Places/ranikot-fort - **Category**: جايون (Places) - **Author / Poet**: ديبُل انتظاميہ - **Date**: 06 فيبروري، 2026 - **City**: سن - **Region**: ڄامشورو - **Established**: اڻڄاتل - **Significance**: تاريخي، دفاعي ### Content راڻي ڪوٽ (Ranikot Fort) جنهن کي "سنڌ جي ديوار" (Great Wall of Sindh) پڻ چيو ويندو آهي، دنيا جو سڀ کان وڏو قلعو مڃيو وڃي ٿو. هي ڄامشوري ضلعي ۾ سن شهر جي ويجهو، کيرٿر جبلن جي سلسلي ۾ واقع آهي. هن قلعي جي ديوار جو گهيرو تقريباً 32 ڪلوميٽر (20 ميل) آهي، جيڪو ان کي ديوارِ چين کان پوءِ هڪ وڏي دفاعي ديوار بڻائي ٿو. هن قلعي جي اڏاوت جو اصل وقت ۽ مقصد اڃا تائين تاريخ دانن لاءِ هڪ راز بڻيل آهي. ڪجهه ماهرن جو خيال آهي ته هي ساساني، سٿين، يا يوناني دور ۾ تعمير ٿيو، جڏهن ته ڪجهه ان کي ٽالپر دور جي اڏاوت سمجهن ٿا. بهرحال، موجوده ڍانچي جي مرمت ۽ نئين سر تعمير مير سهراب خان ٽالپر 19 صدي جي شروعات ۾ ڪرائي هئي ته جيئن ٻاهرين حملي آورن کان بچاءُ ڪري سگهجي. راڻي ڪوٽ جي اندر هڪ ننڍو قلعو "ميري ڪوٽ" (Miri Kot) موجود آهي، جيڪو شاهي خاندان جي رهائش لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان کان علاوه، هڪ ٻيو قلعو "شير ڳڙهه" (Shergarh) پڻ مٿانهين جبل تي ٺهيل آهي، جتان پوري علائقي تي نظر رکي سگهجي ٿي. قلعي جا چار مکيه دروازا آهن: سن گيٽ (Sann Gate)، آمري گيٽ (Amri Gate)، شاهه پير گيٽ (Shahper Gate) ۽ موهن گيٽ (Mohan Gate). قلعي جو نظارو انتهائي دلفريب آهي. جبلن جي وچ ۾ وڪڙ کائيندڙ ديوارون، قدرتي چشما، ۽ سرسبز واديون سياحن کي حيران ڪري ڇڏين ٿيون. برسات جي موسم ۾ هتي جو نظارو اڃا به وڌيڪ خوبصورت ٿي ويندو آهي جڏهن نديون وهنديون آهن ۽ جبل سائي چادر اوڙهي وٺندا آهن. راڻي ڪوٽ نه رڳو هڪ تاريخي ماڳ آهي پر جيولوجيڪل ۽ قدرتي حسن جو پڻ شاهڪار آهي. --- ## 63. شاهه عبداللطيف ڀٽائي - **URL**: https://www.daibul.com/Personality/shah-abdul-latif-bhitai - **Category**: شخصيت (Personality) - **Author / Poet**: ديبُل انتظاميہ - **Date**: 06 فيبروري، 2026 - **City**: ڀِٽ شاھ - **Birth Date**: 18 نومبر، 1689 - **Death Date**: 21 ڊسمبر، 1752 - **Profession**: اولياءَ، صُوفي، شاعر ### Content سنڌ جو هي عظيم پٽ 1689ع (1102 هجري) ڌاري هالن جي ويجهو "هويلي" ۾ پيدا ٿيو. سندس والد جو نالو شاھ حبيب هو، جيڪو پاڻ هڪ پارسا انسان هو. لطيف سائين جي تربيت هڪ اهڙي ماحول ۾ ٿي، جتي تصوف ۽ علم جي هٻڪار هئي. چيو وڃي ٿو ته هن کي ڪنهن به روايتي مدرسي مان اعليٰ تعليم حاصل ڪرڻ جي ضرورت نه پئي، ڇاڪاڻ ته قدرت کيس "عشق" جي مدرسي مان پڙهايو هو. دنيا جي هر تهذيب وٽ هڪ اهڙو آواز هوندو آهي، جيڪو صدين تائين ان جي سڃاڻپ بڻجي ويندو آهي. سنڌ جي قديم ۽ عظيم تهذيب لاءِ اهو آواز حضرت شاھ عبداللطيف ڀٽائي رحه آهي. شاھ لطيف رڳو هڪ شاعر نه، پر سنڌ جو هڪ اهڙو روحاني معالج هو، جنهن سنڌ جي مٽيءَ مان اهڙا بيت تخليق ڪيا، جيڪي اڄ به انسان کي حق، سچ ۽ محبت جو رستو ڏيکارين ٿا. شاھ لطيف جي شاعريءَ ۾ جيڪا وسعت ملي ٿي، ان جو وڏو سبب سندس سنڌ جو سير و سفر آهي. هن جوڳين ۽ سامين سان گڏ پيدل سفر ڪيو، جنهن دوران هن سنڌ جي هر واهڻ، وستيءَ، جبلن ۽ دريائن جو مشاهدو ڪيو. هن عام ماڻهن، هارين، مهاڻن ۽ ڪورين جي زندگيءَ کي ويجهڙائيءَ کان ڏٺو، جنهن ڪري سندس شاعريءَ ۾ عام ماڻهوءَ جو درد نمايان نظر اچي ٿو. شاھ لطيف جي شاعريءَ جو مجموعو "شاھ جو رسالو" جي نالي سان مشهور آهي، جيڪو صرف شاعري جو ڪتاب نه پر سنڌي سماج جو هڪ مڪمل ضابطه اخلاق آهي. سرن جي ترتيب: رسالي ۾ مختلف 'سر' آهن، جن مان اڪثر سنڌ جي لوڪ داستانن (سسئي، مارئي، نوري، سورٺ وغيره) تي ٻڌل آهن. عورت جو ڪردار: شاھ صاحب پنهنجي شاعريءَ ۾ عورت کي همت، وفاداري ۽ جدوجهد جي علامت بڻائي پيش ڪيو آهي. سندس "ست سورميون" سنڌ جي اخلاقي قدرن جون محافظ آهن. شاھ لطيف جي شاعري مذهب، رنگ ۽ نسل جي فرق کان مٿانهين آهي. هن جي دعا هئي ته سڄي دنيا ۾ امن ۽ خوشحالي هجي. هن بيت مان ظاهر ٿئي ٿو ته لطيف سائين پهرين سنڌ لاءِ دعا گهري ٿو ۽ پوءِ پوري عالم جي آباديءَ لاءِ دعاگو آهي. هو عالمي ڀائيچاري جو سڀ کان وڏو داعي هو. پنهنجي زندگيءَ جا آخري ڏينهن هن "ڀٽ" تي گذاريا، جيڪا اڄ "ڀٽ شاھ" جي نالي سان مشهور آهي. اتي هن پنهنجي راڳين سان گڏجي هڪ نئين قسم جي موسيقي "لطيفي راڳ" کي جنم ڏنو، جيڪو اڄ به سندس درگاهه تي گونجندو رهي ٿو. سنڌ جو هي روحاني اڳواڻ 14 صفر 1165 هجري (1752ع) تي وفات ڪري ويو. سندس عرس مبارڪ هر سال ڀٽ شاھ تي ملهايو ويندو آهي، جتي لکين عقيدتمند گڏ ٿي کيس ڀيٽا پيش ڪندا آهن. شاھ عبداللطيف ڀٽائيءَ جي شاعري اڄ به سنڌي ماڻهن لاءِ هڪ مشعلِ راهه آهي. هن اسان کي سيکاريو ته مشڪلاتن جي اڳيان هار مڃڻ بدران جدوجهد ڪجي. هن جو فڪر اسان جي ٻوليءَ جو ضامن ۽ اسان جي بقا جو راز آهي. ### Notable Works - **شاهه جو رسالو** (1866 (پهريون ڇاپو)) — ارنيسٽ ٽرمپ: سنڌي شاعريءَ جو شاهڪار مجموعو. --- ## 64. شهيد بشير خان قريشي - **URL**: https://www.daibul.com/Personality/shaheed-bashir-khan-qureshi - **Category**: شخصيت (Personality) - **Author / Poet**: ديبُل انتظاميہ - **Date**: 06 فيبروري، 2026 - **City**: رتوديرو - **Birth Date**: 10 آگسٽ، 1959 - **Death Date**: 7 اپريل، 2012 - **Profession**: ديش ڀڳت ### Content بشير خان قريشي (1959ع - 2012ع) سنڌ جو هڪ باهمت سياسي اڳواڻ هو، جنهن سنڌ جي حقن لاءِ ڀرپور جدوجهد ڪئي. هو جسقم (JSQM) جو چيئرمين هو. بشير خان قريشيءَ پنهنجي سياسي سفر جو آغاز سنڌ زرعي يونيورسٽي ٽنڊوڄام کان ڪيو. اهو دور جڏهن سنڌي نوجوانن جي دلين ۾ سائين جي ايم سيد جي فڪر جي جوت جلي رهي هئي، بشير خان ان جوت کي مشعل بڻائي اڳتي وڌيو. هن جي سياست ڪمرن تائين محدود نه هئي، پر هو سنڌ جي ٻهراڙين، ٿر جي واريءَ ۽ ڪاڇي جي جبلن تائين پهتو. بشير خان جي سڀ کان وڏي طاقت سندس سادگي هئي. هو هڪ عام سنڌي وانگر پٽڪو ٻڌي جڏهن سنڌي ماڻهن جي وچ ۾ ويهندو هو، ته لڳندو ئي نه هو ته هو لکين ماڻهن جي نمائندگي ڪندڙ پارٽي (جسقم) جو چيئرمين آهي. هن سنڌي قوم کي هڪ نعرو ڏنو: "سنڌ گهري ٿي آزادي"، ۽ ان نعري کي هن سنڌ جي هر گهر جي صدا بڻائي ڇڏيو. بشير خان قريشي جي سياسي زندگيءَ جو عروج 23 مارچ 2012ع جو اهو ڏينهن هو، جڏهن ڪراچيءَ جي ايم اي جناح روڊ تي سنڌين جو هڪ سمنڊ تري آيو هو. هن ان لکين ماڻهن جي ميڙ کي خطاب ڪندي جيڪو پيغام ڏنو، تنهن سنڌ جي سياست ۾ نوان رخ متعين ڪيا. اهو مارچ رڳو هڪ سياسي گڏجاڻي نه، پر سنڌ جي قومي شعور جو اظهار هو. بشير خان قريشيءَ پنهنجي نظريي تان ڪڏهن به سودي بازي نه ڪئي. کيس ڪيترائي ڀيرا لالچون ڏنيون ويون، مٿس سختيون ڪيون ويون، کيس سالن جا سال جيل جي ڪاري ڪوٺڙين ۾ بند ڪيو ويو، پر هن جو عزم جبل جهڙو مضبوط رهيو. هو چوندو هو ته: "سنڌ جي مٽي اسان جي ماءُ آهي، ۽ ماءُ جي آزاديءَ لاءِ رت جو آخري قطرو به گهٽ آهي." 7 اپريل 2012ع جي اها ڪاري رات سنڌ ڪڏهن به وساري نه سگهندي، جڏهن سڪرنڊ ويجهو هن بي باڪ اڳواڻ جي اوچتي شهادت جي خبر باهه وانگر پکڙجي وئي. مبينا طور کيس زهر ڏئي شهيد ڪيو ويو. سندس وڇوڙي تي سنڌ جي هر اک اشڪبار هئي ۽ هر گهر ۾ سوڳ هو. اڄ بشير خان قريشي جسماني طور اسان جي وچ ۾ ناهي، پر سندس لڳايل نعرا ۽ ڏنل فڪر اڄ به سنڌ جي نوجوانن جي رت ۾ شامل آهي. هن ثابت ڪيو ته سچي قيادت اها هوندي آهي، جيڪا پنهنجي قوم جي دلين ۾ گهر ڪري. بشير خان قريشي سنڌ جي تاريخ جو اهو باب آهي، جنهن کي ڪڏهن به ميساري نٿو سگهجي. --- ## 65. عبدالواحد آريسر - **URL**: https://www.daibul.com/Personality/abdul-wahid-arisar - **Category**: شخصيت (Personality) - **Author / Poet**: ديبُل انتظاميہ - **Date**: 06 فيبروري، 2026 - **City**: امرڪوٽ - **Birth Date**: 11 آڪٽوبر، 1949 - **Death Date**: 3 مئي، 2015 - **Profession**: عالم ۽ سياستدان ### Content عبدالواحد آريسر (1949ع - 2015ع) سنڌ جو ناميارو اسڪالر، ليکڪ ۽ سياستدان هو. هو جي ايم سيد جي فڪر جو وڏو پرچارڪ هو. عبدالواحد آريسر سنڌي قومپرست سياست جو هڪ اهڙو نالو آهي، جنهن نه رڳو پنهنجي سياسي جدوجهد پر پنهنجي قلم ۽ بيبيان ذريعي لکين نوجوانن جي ذهنن کي متاثر ڪيو. کيس جي ايم سيد جي فڪر جو شارح ۽ سنڌي قومپرستيءَ جو روحاني وارث سمجهيو ويندو آهي. عبدالواحد آريسر 11 آڪٽوبر 1941ع تي ٿرپارڪر جي هڪ ننڍڙي ڳوٺ واچيرو (تعلقو چاڇرو) ۾ پيدا ٿيو. هن جو تعلق هڪ غريب گهراڻي سان هو. هن شروعاتي تعليم پنهنجي اباڻي ڳوٺ مان حاصل ڪئي. ديني تعليم لاءِ هو سنڌ جي مشهور مدرسن ۾ رهيو، جنهن ڪري کيس اسلامي تاريخ ۽ فلسفي تي وڏي دسترس حاصل هئي. آريسر صاحب پنهنجي سياسي سفر جي شروعات شاگردي واري زماني کان ڪئي. هو سائين جي ايم سيد جي "جيئي سنڌ" تحريڪ سان وابسته ٿيو ۽ آخري ساهه تائين ان فڪر تي ثابت قدم رهيو. جيئي سنڌ محاذ: هو هن تنظيم جو ڪيترائي ڀيرا چيئرمين چونڊيو ويو. قيد ۽ بند: پنهنجي سياسي نظريات سبب هن زندگيءَ جا ڪيترائي سال جيلن ۾ گذاريا. هن ايوب خان کان وٺي پرويز مشرف تائين، هر دور جي آمريت جو مقابلو ڪيو. جيئي سنڌ قومي محاذ (جسقم): سائين جي ايم سيد جي وفات کانپوءِ هن جسقم جي قيادت ڪئي ۽ پارٽي کي سنڌ جي ڪنڊ ڪڙڇ تائين پهچايو. هن جي تحريرن جو انداز ايترو ته دلڪش هو جو پڙهندڙ سنڌ جي محبت ۾ سرشار ٿي ويندو هو. هو سنڌ جي تاريخ، صوفي ازم ۽ عالمي انقلابن جو گهرو مطالعو رکندو هو. سنڌ جو هي عظيم پٽ ڊگهي علالت کانپوءِ 3 مئي 2015ع تي ڪراچي جي هڪ خانگي اسپتال ۾ وفات ڪري ويو. کيس سندس وصيت موجب ضلعي عمرڪوٽ ۾ مٽيءَ ماءُ حوالي ڪيو ويو. عبدالواحد آريسر جي زندگي سنڌ سان وفاداريءَ جو هڪ اڻ مٽ مثال آهي. هن سنڌ جي نوجوانن کي ٻڌايو ته سياست صرف نعريبازي جو نالو ناهي، پر هي مطالعو، مشاهدو ۽ پنهنجي مٽيءَ سان سچائيءَ جو نالو آهي. ### Notable Works - **جي ايم سيد: هڪ شخصيت، هڪ فڪر** (1980): سائين جي ايم سيد جي زندگي ۽ فڪر تي لکيل ڪتاب. - **سنڌي سماج جو جائزو** (1985): سنڌي سماج جي تاريخي ۽ سماجي بيهڪ تي تحقيق. --- ## 66. استاد محمد صديق پرھياڙ - **URL**: https://www.daibul.com/Personality/ustad-muhammad-siddique-parhyar - **Category**: شخصيت (Personality) - **Author / Poet**: ديبُل انتظاميہ - **Date**: 06 فيبروري، 2026 - **City**: نوابشاھ - **Birth Date**: 1938 - **Death Date**: 25 اپريل 2008 - **Profession**: آرٽست،اداڪار، قومپرست ### Content استاد محمد صديق پرھياڙ ولد محمد هاشم پرهياڙ 1936ع ۾ ڳوٺ گهنور پرهياڙ (موجوده تعلقي قاضي احمد، ضلعي نوابشاهه) ۾ پيدا ٿيو. استاد محمد عثمان ڀنگر جي ديني مدرسي ۾ قرآن شريف، فارسي ۽ عربيءَ جي ابتدائي تعليم ورتائين. هو سنڌي فائنل ۽ سنڌي اديب فاضل پاس هو. 1956ع ۾ پرائمري استاد مقرر ٿيو. پرائمري ٽيچرس ايسوسيئيشن ۾ 1964ع کان وٺي آخر تائين مختلف عهدن تي رهيو. ضلعي نوابشاهه جو صدر، تعلقي موري ۽ ضلعي نوابشاهه جو جنرل سيڪريٽري ٿي رهيو. استاد محمد صديق پرھياڙ کي ابتدا کان وٺي ڊرامن سان دلچسپي هئي. 1957ع ۾ موري ڀرسان سن ساوڙيءَ ۾ مرزا قليچ بيگ جو ڊرامو ’ليلا مجنون‘ ۽ 1959ع ۾ انگريزي ڊرامي ’ٽيلسمن‘ جو ترجمو ٿيل ڊرامو اسٽيج ڪيائين. رٽائر ٿيڻ کان پوءِ شاهه عبداللطيف آرٽس ڪائونسل مورو قائم ڪري، ان طرفان 300 کان مٿي ڊراما اسٽيج ڪيائين. خود به سٺو ڊرامانگار هو. سائين جن جا 200 کن ڊراما لکيل آهن ۽ هڪ ئي وقت هدايتڪار، صداڪار ۽ اداڪار هو. سندس ڊرامئٽڪ سوسائٽيءَ ۾ ڪيترا استاد ۽ فنڪار شامل هئا. هن جي اسٽيج ڊرامن مان هيٺيان مشهور آهن: ’جـاهل‘، ’چرٻٽ جو موت‘، ’عمر مارئي‘، ’پٿر‘، ’ميان نور محمد ڪلهوڙو‘، ’عمـر مـارئي‘، ’سسـئي پنهـون‘، ’لـيـليٰ مجنـون‘، ’مـارئيءَ جـون سـت راتيـون‘، ’ڪـاتيءَ هيٺـان ڪـنـڌ‘، ’طـوفان جي تمـنـا‘، ’محنت جو ڦل‘، ’ميندي رتا هٿ‘، ’قرباني‘، ’آخري گولي‘، ’ڪين چريءَ کي چور‘، ’دوست دشمن‘ ۽ ’سونٽي کي سلام‘. محمد صديق پرهياڙ، سنڌي ادبي سنگت موري جو سيڪريٽري رهيو ۽ ڪيترا ادبي ۽ ثقافتي پروگرام ڪرايائين. موري جي علمي ۽ ادبي حلقي ۾ وڏي عزت ۽ اهميت حاصل هئس. کيس پنجن پٽن ۽ هڪ نياڻيءَ جو اولاد آهي. محمد صديق پرهياڙ، دم جي بيماري سبب 25 اپريل 2008ع تي موري ۾ وفات ڪئي. ذريعو: انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا داخلا نمبر: 17205 داخلا جو حوالو: انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جلد ٽيون ### Notable Works - **جاهل** (1960ع): هڪ اصلاحي اسٽيج ڊرامو. - **عمر مارئي** (1975ع): لوڪ داستان تي ٻڌل ڊرامو. - **سسئي پنهون** (1980ع): سنڌ جي مشهور رومانوي داستان جي ڊرامائي تشڪيل. - **آخري گولي** (1990ع): هڪ حب الوطني تي ٻڌل ڊرامو. --- ## 67. حضرت شاھ عبداللطيف ڀٽائي: سنڌ جو عظيم صوفي شاعر - **URL**: https://www.daibul.com/Article/Hazrat-Shah-Abdul-Latif-Bhittai-The-Great-Sufi-Poet-of-Sindh - **Category**: مضمون (Article) - **Author / Poet**: شاهه عبداللطيف ڀٽائي - **Date**: 06 فيبروري 2026 ### Content حضرت شاھ عبداللطيف ڀٽائي رحمة الله عليه سنڌ جو اهو عظيم صوفي شاعر ۽ مفڪر آهي، جنهن کي ”سنڌ جو تاج“ ۽ ”لطيفِ ثاني“ چيو ويندو آهي. سندس شاعري رڳو لفظن جو مجموعو ناهي، پر اها سنڌ جي تهذيب، ثقافت، روحانيت ۽ حب الوطنيءَ جو هڪ بي مثال دستاويز آهي. شاھ عبداللطيف ڀٽائيءَ جي شاعريءَ جو مجموعو ”شاھ جو رسالو“ سڏجي ٿو. هن پنهنجي شاعريءَ ۾ سنڌ جي عام ماڻهن، ماروئڙن، هارين ۽ پورهيتن جا قصا بيان ڪيا آهن. سندس شاعريءَ جا خاص پهلو هي آهن: عشقِ الاهي: لطيف سائينءَ جو پيغام بنيادي طور تي الله تعاليٰ جي وحدانيت ۽ ان سان محبت جو پيغام آهي. انسانيت: پاڻ رنگ، نسل ۽ مذهب جي فرق کان مٿانهون ٿي انسانيت سان محبت جو درس ڏنائون. سورمين جو ڪردار: شاهه صاحب پنهنجي سرن ۾ عورتن (سسئي، مارئي، نوري وغيره) کي بهادري ۽ صبر جي علامت طور پيش ڪيو آهي. حب الوطني ۽ وطن سان محبت: شاھ عبداللطيف ڀٽائيءَ جي شاعريءَ جو هڪ وڏو حصو حب الوطني (پنهنجي وطن سان محبت) تي ٻڌل آهي. هن رڳو روحاني ڳالهيون نه ڪيون، پر سنڌ جي مٽيءَ، سنڌو درياءَ، هتي جي پکين ۽ ٻولين سان به بيحد پيار ڪيو. مارئيءَ جو ڪردار: ”سر مارئي“ حب الوطنيءَ جو عظيم مثال آهي. جڏهن عمر بادشاهه مارئيءَ کي محل ۾ قيد ڪري ٿو، تڏهن مارئي پنهنجي ملير ۽ پنهنجي غريب ماروئڙن جي سادگيءَ کي سون ۽ محلن تي فوقيت ڏئي ٿي. اهو لطيف سائينءَ جو پنهنجي وطن سان وفاداريءَ جو پيغام هو. سنڌ لاءِ دعا: شاهه صاحب پنهنجي مشهور دعا ۾ فرمائي ٿو: [POEM] سائينم سدائين، ڪرين مٿي سنڌ سڪار، دوست مٺا دلدار، عالم سڀ آباد ڪرين. هن دعا مان ظاهر ٿئي ٿو ته شاهه صاحب نه رڳو سنڌ جي خوشحالي چاهي ٿي، پر پوري انسانيت (عالم سڀ) جي آباديءَ لاءِ دعاگو رهيو. جدوجهد ۽ پيغام: شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي جدوجهد ڪنهن سياسي عهدي لاءِ نه، پر شعور جي بيداريءَ لاءِ هئي. هن ان وقت جي ظالم حاڪمن ۽ سماجي ناانصافين خلاف پنهنجي ٻوليءَ ۽ ڪردارن ذريعي آواز اٿاريو. هن سنڌي ماڻهن کي سيکاريو ته پنهنجي مٽيءَ سان ڪيئن جڙيل رهجي ۽ مشڪل حالتن ۾ به ڪيئن همت نه هارجي. ---